Konuralp’te Kırk Basamaklar, 1980’li ve 1990’lı yıllarda bayram buluşmalarının canlı mekânıydı. Antik tiyatronun bilinen sosyal geçmişi.

2 Eylül 1948 tarihli Son Posta gazetesinde yayımlanan kısa bir haber, Üskübü’nün Cumhuriyet dönemindeki yerleşim karakterine dair dikkat çekici bir tanıklık sunar. “Üskübü ihmal edilmekten şikâyetçi” başlığıyla yayımlanan metin, yalnızca dönemin altyapı sorunlarını aktarmakla kalmaz; aynı zamanda Üskübü’nün idari statüsü ile fiilî yerleşim niteliği arasındaki farkı da görünür kılar.

Konuralp Merkez Camii çevresindeki eski konut dokusuna dikkatle bakıldığında, yerleşimin diğer sokaklarıyla arasında belirgin bir ölçek ve cephe farkı sezilir. Camiye yakın konutlar daha sade, daha ölçülü ve çoğu zaman daha geri planda kalan bir mimari karakter gösterirken; merkezden uzaklaşıldıkça geleneksel evlerin yükseldiği, çıkmaların belirginleştiği ve cephelerin daha güçlü bir mimari ifade kazandığı görülür.

Konuralp’in tarihini tiyatro, köprü, evler ve arkeolojik buluntular üzerinden okumaya alışığız. Oysa bütün bu katmanların arasında daha sessiz ama sürekli bir unsur var: su. Prusias ad Hypium’un su kemerlerinden Üskübü’nün hamamına, Konrapa’nın çeltik tarlalarından bugünkü Konuralp Pirinci’ne uzanan hat, suyun burada yalnızca bir ihtiyaç değil, kentin yaşamını biçimlendiren temel unsurlardan biri olduğunu gösteriyor.

Konuralp’in geleneksel evlerine bakıldığında ilk fark edilenler ahşap taşıyıcı sistem, pencereler, çıkmalar, saçaklar ve cephe düzenidir. Fakat bir evi yalnızca dış görünüşü üzerinden değerlendirmek, geçmiş yaşamın önemli bir bölümünü görünmez bırakabilir. Çünkü ev aynı zamanda gündelik hayatın örgütlendiği bir mekândır.

Ekim, Konuralp’e yakışan aylardan biri. Yazın parlak ışığı biraz çekilir; taşın, toprağın, eski evlerin ve sokakların rengi daha belirginleşir.

Konuralp’in merkezinde, bugünkü Konuralp Merkez Camii’nin hemen yanında bulunan Konur Alp Gazi Türbesi, yalnızca bir mezar yapısı değildir. Türbe; erken Osmanlı tarihine ilişkin sınırlı kaynakların, yerel hafızanın, ziyaret geleneğinin ve günümüzde gerçekleştirilen koruma uygulamalarının aynı yerde buluştuğu çok katmanlı bir kültürel miras alanıdır.

Konuralp’te bugün “85. Sokak” olarak görülen bu yolun eski adı Cami Sokaktı. İlk bakışta sıradan bir ad değişikliği gibi görünen bu durum, aslında yerleşim belleği açısından daha büyük bir soruyu gündeme getirir.

Kent, farklı zamanlarda üretilmiş mimari biçimlerin, toplumsal ilişkilerin ve kullanım biçimlerinin aynı coğrafyada bıraktığı izler üzerinden anlam kazanır.

Bugünkü Konuralp’in antik geçmişinde karşımıza çıkan erken kent adlarından biri Kieros’tur (Κίερος). Kieros hakkında bildiklerimiz sınırlıdır; ancak bu sınırlı bilgiler, yerleşimin yalnızca eski adını değil, Karadeniz kıyısı ile Bithynia arasındaki siyasal ilişkiler içindeki konumunu da görünür kılar.

Konuralp’in bilinen antik tarihinin ilk önemli adını Kieros oluşturur. Kent hakkında temel yazılı kaynaklardan biri, Herakleia Pontike tarihçisi Memnon’un eserinin, Bizanslı Photios tarafından Bibliotheke içerisinde korunmuş özetidir.

Yufkalı Konuralp Pilavı’nın tadı biraz da bu katmanların aynı lokmada buluşmasından geliyor. Ama onu Konuralp için önemli kılan yalnızca lezzeti değil. Bu yemek; pirinç üretimini, toplu sofraları, düğünleri, kandilleri ve kuşaktan kuşağa aktarılan hazırlama biçimini aynı tabakta bir araya getiriyor.

Konuralp bugün büyük ölçüde Prusias ad Hypium’un arkeolojik mirasıyla görünür oluyor. Antik tiyatro, heykeller, mozaikler ve devam eden kazılar kentin tarihini yeniden ortaya çıkarırken, aynı yerleşimin Osmanlı, erken Cumhuriyet ve yaşayan yerel kültüre ait katmanları daha sessiz kalıyor. Oysa Konuralp’in kültürel mirası yalnızca toprağın altında bulunanlardan değil, toprağın üzerinde yaşamaya devam edenlerden de oluşuyor.

Bugünkü Konuralp, tek bir döneme veya tek bir ada indirgenemeyecek kadar uzun ve çok katmanlı bir yerleşim tarihine sahiptir. Kieros, Prusias, Prusias ad Hypium, Üskübü ve Konuralp adları aynı coğrafyanın farklı tarihsel dönemlerde kazandığı kimlikleri temsil eder.

Prusias ad Hypium Antik Tiyatrosu bugün Konuralp’in en görünür arkeolojik yapısı. Ancak tiyatronun çevresine baktığımızda yalnızca antik kenti görmüyoruz. Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerine ait evler, sokak dokusu, Konur Alp Türbesi ve bugün hâlâ kullanılan yaşam alanları tiyatronun çevresinde varlığını sürdürüyor.

Konuralp’i bugün çoğunlukla antik tiyatro ve Prusias ad Hypium üzerinden görüyoruz. Oysa yakın geçmişin fotoğraflarına bakıldığında başka bir Konuralp daha beliriyor: ahşap evleri, avlulu camisi, meydanı ve birbirine yakın yapılarıyla bir kasaba. Bu görüntüler yalnızca kaybolan yapıları değil, değişen bir yaşam ölçeğini de kaydediyor.

Bir bölgenin tanınmaması, bilimsel görünürlük açısından bir eksikliktir ama kültürel mirası koruma açısından bir şanstır. Konuralp’in geleneksel Türk evleri ve antik kalıntıları bu nedenle Anadolu’nun birçok daha ünlü kentinden daha bakir bir halde 20. yüzyıla taşınabilmiştir.

Kimliksizleşme, kentsel mekanın tarihsel süreklilikten kopmasıdır. Modern kentleşme, özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hızla artan nüfus, sanayileşme ve küreselleşmenin etkisiyle şehirleri “evrensel bir şablona” indirgeme eğilimine girmiştir. Bu süreçte, yerel kültürlerin, geleneksel mimarinin ve toplumsal hafızanın mekanda bıraktığı izler giderek silikleşmiş, kentler birbirine benzeyen kimliksiz alanlara dönüşmeye başlamıştır.