Bir Eve Bakmak: Konuralp’te Geleneksel Konut, Yaşam ve Koruma
Yazan: Zerrin Avan
Konuralp’in geleneksel evlerine bakıldığında ilk fark edilenler ahşap taşıyıcı sistem, pencereler, çıkmalar, saçaklar ve cephe düzenidir. Fakat bir evi yalnızca dış görünüşü üzerinden değerlendirmek, geçmiş yaşamın önemli bir bölümünü görünmez bırakabilir. Çünkü ev aynı zamanda gündelik hayatın örgütlendiği bir mekândır. Funda Naldan’ın Konuralp evlerine ilişkin çalışması, 20. yüzyıl başlarına tarihlenen örneklerin yapı elemanları ve malzeme özellikleri konusunda önemli veriler sunmaktadır. Ancak sanat tarihi açısından soru burada bitmez.
Bu mimari düzen insanların yaşamıyla nasıl ilişki kuruyordu?
Mimari Biçimden Yaşama
Sofa, oda, ocak, yüklük, gusülhane, kiler ve avlu gibi unsurlar, konutun yalnızca planını değil, gündelik kullanım biçimlerini araştırmak için de önemlidir. Geleneksel konutta bir oda birden fazla işlev taşıyabilir. Isınma, saklama, oturma ve günlük kullanım belirli bir mekânsal bütünlük içinde çözülebilir.
Ancak buradan kesin yaşam kalıpları çıkarmak da doğru değildir. Bir mekânın belirli bir kullanıma olanak sağlaması, o kullanımın her evde ve her dönemde aynı biçimde gerçekleştiğini göstermez.
Bu nedenle mimari veriler;
eski fotoğraflar,
arşiv belgeleri,
yerel anlatılar
ve yapı üzerinde kalan kullanım izleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Mimari geçmiş yaşamın tamamını göstermez. Fakat yaşamın hangi koşullar içinde kurulmuş olabileceğini araştırmamıza yardımcı olur.
Ev Sokağa Nasıl Davranıyor?
Konuralp evlerini anlamak için yalnızca evin kendisine değil, bulunduğu yere de bakmak gerekir.
Yapının avluyla ilişkisi, sokağa yaklaşma biçimi, komşu yapılarla arasındaki mesafe ve yakınındaki kamusal yapılar önemlidir. Bu açıdan sade bir cephe, her zaman mimari yetersizliğin göstergesi değildir.
Örneğin Merkez Camii çevresindeki bazı konutların daha ölçülü cephelere sahip oluşu dikkat çekicidir.
Bunu doğrudan bir mimari kural olarak tanımlamak mümkün değildir. Ancak caminin yerleşim içerisindeki simgesel ve görsel önceliğinin, yakınındaki konutların dışa dönük mimari ifadesini etkilemiş olabileceği düşünülebilir.
Burada ölçülülük ve hatta tevazu, kesin sonuçlar olarak değil, araştırılması gereken yerel davranış biçimleri olarak ele alınabilir. Ev değerini mutlaka sokağa göstermek zorunda değildir. Köşk, çıkma ya da daha seçkin mekân düzenleri yan veya arka cephede, avlu yönünde ya da iç mekânda bulunabilir. Bu nedenle geleneksel bir konutun değerini yalnızca ön cephede aramak yanıltıcıdır.
Restorasyon Neyi Geri Getirir?
Geleneksel yapıların korunmasında ahşap elemanların onarılması, cephelerin belgelenmesi ve özgün malzemenin korunması temel gerekliliklerdir. Ancak restore edilmiş bir yapı ile geçmişte yaşanmış bir ev aynı şey değildir. Restorasyon bir pencereyi, ahşap yüzeyi veya tavanı yeniden görünür hâle getirebilir.
Fakat;
avlunun nasıl kullanıldığını, komşuluk ilişkilerini, evde yapılan üretimi ya da belirli bir odanın gündelik yaşam içindeki anlamını kendiliğinden geri getiremez. Bu nedenle şu soruyu sormak gerekir:
Bir yapının fiziksel olarak korunması, tarihsel anlamının da korunduğunu gösterir mi?
Neyi Korumalıyız?
Konuralp’in geleneksel konutlarının korunması, yalnızca evin dört duvarını korumakla sınırlandırılmamalıdır. Parsel, avlu, bahçe, sokak ilişkisi, yakındaki kamusal yapılar ve yapının yerleşim içerisindeki ölçeği de tarihsel çevrenin parçalarıdır.
Bir ev, bulunduğu yerden bağımsız bir mimari nesne değildir. Bu nedenle geleneksel konutların korunmasında asıl mesele yalnızca ev değil;
ev–avlu–sokak ilişkisidir.
Belki de Konuralp evlerini anlamak için sormamız gereken temel soru budur:
Bir yapının değeri ne kadar gösterişli olduğunda mı, yoksa bulunduğu yere ne kadar doğru karşılık verdiğinde mi aranmalıdır?
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Naldan, Funda. “Geleneksel Düzce-Konuralp Evlerinin Yapı Elemanları.” Sanat Tarihi Dergisi, 28(1), 2019.
Besli, Elif. Geleneksel Türk Evi Mimarisinin İncelenmesi: Düzce-Konuralp Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Düzce Üniversitesi, 2019.ICOMOS. The Nara Document on Authenticity. 1994.
Yorumlar