Prusias ad Hypium Tiyatrosu: Antik Yapıyı Ortaya Çıkarırken Yaşayan Kenti Ne Kadar Korumalıyız?
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Prusias ad Hypium Antik Tiyatrosu bugün Konuralp’in en görünür arkeolojik yapısı. Ancak tiyatronun çevresine baktığımızda yalnızca antik kenti görmüyoruz. Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerine ait evler, sokak dokusu, Konur Alp Türbesi ve bugün hâlâ kullanılan yaşam alanları tiyatronun çevresinde varlığını sürdürüyor. Bu nedenle Konuralp’te koruma meselesi yalnızca “antik yapıyı ne kadar açığa çıkarabiliriz?” sorusundan ibaret değil. Asıl soru, farklı dönemlerin aynı yerde oluşturduğu tarihsel sürekliliği nasıl koruyacağımızdır.
Sahne yapısı neden küçük görünüyor?
Prusias ad Hypium Tiyatrosu’na yukarıdan veya karşıdan bakıldığında caveanın genişliği ile sahne binasının bugünkü görünümü arasında belirgin bir ölçek farkı hissediliyor.
Bu görüntü ilk bakışta sahne yapısının tiyatroya oranla oldukça küçük olduğu izlenimini yaratabiliyor. Ancak mevcut arkeolojik veriler daha dikkatli bir değerlendirme gerektiriyor.
Son kazı yayınlarına göre tiyatronun sahne binası yaklaşık 50 metre uzunluğunda, 12 metre genişliğinde ve mevcut durumda 6 metre yüksekliğindedir. Yapının üç kapısı ve altı penceresi bulunmakta; scaenae frons iki yanda kanat yapılarıyla sınırlandırılmaktadır. (Höyük)
Dolayısıyla bugün gördüğümüz kalıntının “küçüklüğü”, yapının antik dönemdeki tüm sahne düzenini doğrudan yansıtmayabilir.
Kayıp mimari elemanlar, üst yapı, dekorasyon ve yapının farklı dönemlerde geçirdiği dönüşümler bugünkü algımızı etkilemektedir.
Tek evreli bir tiyatro değil
Prusias ad Hypium Tiyatrosu’nun en önemli özelliklerinden biri, tek bir yapım dönemine ait olmamasıdır.
Kazı sonuçları tiyatronun ilk yapı evresini Geç Helenistik Dönem ile Erken Roma İmparatorluk Dönemi arasına yerleştirmektedir.
Araştırmacılar, yapının hem Yunan hem Roma tiyatro özellikleri taşıması nedeniyle onu önemli bir geçiş tiyatrosu olarak değerlendirmektedir. (Höyük)
Daha sonra, özellikle MS 2. yüzyılda, mimari ve epigrafik verilerin gösterdiği kapsamlı bir yenileme gerçekleştirilmiştir. (Höyük)
Bu nedenle tiyatronun bugünkü planını basitçe
“Helenistik yapı + Roma büyütmesi”
şeklinde okumak yerine, uzun süre kullanılmış ve farklı müdahalelerle değişmiş bir yapı olarak değerlendirmek daha doğru olur.
Orkestra neden yarım daireyi aşıyor?
Tiyatronun dikkat çekici özelliklerinden biri de orkestranın yarım daireyi aşan formudur. Bu özellik, yapının Yunan tiyatro geleneğiyle ilişkisini düşündüren unsurlardan biri olarak değerlendirilmiştir. Aynı zamanda sahne binası, cavea ve orkestra arasındaki ilişkinin Roma dönemindeki değişikliklerle birlikte nasıl yeniden düzenlendiği de araştırmanın önemli başlıklarından biridir.
Kazı yayını tiyatronun üç bölümlü caveası, altı tonozlu girişi, yarım daireyi aşan orkestrası ve sahne binasıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgular. (Höyük)
Bu nedenle sahne binasının bugün bize nasıl göründüğünden hareket ederek antik mimarların “daha büyük yapmak isteyip yapamadıkları” sonucuna ulaşmak mümkün değildir. Bunun yerine yapıdaki farklı dönemleri ve mimari müdahaleleri izlemek daha güvenlidir.
“Kaleler” yalnızca bir sahne binası değil
Konuralp’te tiyatronun sahne yapısının çevresinin “Kaleler” adıyla hatırlanması ayrıca dikkat çekici.
Bu yerel adlandırma, antik yapının bilimsel tanımından farklı bir hafıza katmanı oluşturuyor.
Arkeoloji için burası scaenae frons ve sahne binasıdır. Yerel hafızada ise yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde algılanmış ve adlandırılmış olabilir. Bu fark önemlidir. Çünkü bir arkeolojik yapının tarihi yalnızca antik dönemdeki işlevinden oluşmaz. Terk edildikten, dönüştükten, çevresine yeni yerleşimler kurulduktan
ve farklı kuşaklar tarafından yeniden adlandırıldıktan sonra da yeni anlamlar kazanmaya devam eder.
Bu açıdan “Kaleler” adı da tiyatronun antik dönem sonrasındaki yaşam öyküsünün araştırılması gereken parçalarından biridir.
Tiyatronun altında ve çevresinde başka dönemler var
Konuralp’teki arkeolojik tablo tiyatronun kendisiyle sınırlı değildir.
Kazılarda tiyatronun bulunduğu alanda Roma öncesi yerleşime ilişkin buluntular da ortaya çıkmıştır. Tiyatronun batısındaki dolguda bulunan MÖ 3.–2. yüzyıla tarihlenen siyah firnisli seramikler, yapının bulunduğu alanın tiyatrodan önce de kullanılmış olduğunu göstermektedir. Ancak bu buluntular tiyatronun kendisinin MÖ 3. yüzyılda inşa edildiğini göstermez; daha erken yerleşim faaliyetinin izleridir.
Benzer biçimde tiyatronun kullanımının azalmasından sonraki dönemlerde de alan bütünüyle terk edilmiş değildir.
Geç Antikçağ ve Bizans döneminde yeni kullanım biçimleri ve yapılaşmalar ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla tiyatronun bulunduğu alanın kendisi bile tek dönemli değildir.
Peki tiyatronun çevresi?
Asıl mesele burada başlıyor.
Prusias ad Hypium antik kentinin önemli bölümü bugün modern Konuralp yerleşiminin altında bulunmaktadır. Kazı yayını da antik kentin büyük ölçüde modern yerleşimin altında kaldığını özellikle belirtir. (Höyük)
Bu durum önemli bir koruma problemi yaratır. Çünkü antik kentin daha fazlasını ortaya çıkarmak istediğimizde, yüzlerce yıl sonra aynı alanda oluşmuş başka tarihsel katmanlarla karşılaşırız. Bugün tiyatronun çevresinde; geleneksel evler, eski sokak dokusu, Konur Alp Türbesi, cami, erken Cumhuriyet yapıları ve yaşayan konut alanları bulunmaktadır. Bunların her biri Konuralp’in başka bir tarihsel dönemini temsil eder.
Arkeolojiyi görünür kılmak her zaman koruma mıdır?
Bir antik kentin kazılması ve görünür hâle getirilmesi kuşkusuz önemlidir.
Ancak arkeolojik kalıntının ortaya çıkarılması uğruna daha sonraki tarihsel katmanların ortadan kaldırılması, kültürel miras açısından başka bir kayba dönüşebilir.
Tam da bu nedenle Konuralp’te şu soruyu sormak gerekir:
Daha eski olan her zaman daha değerli midir?
Bir Roma yapısını ortaya çıkarmak için Osmanlı veya erken Cumhuriyet dönemine ait bir yapının kaldırılması gerekiyorsa, karar hangi ölçüte göre verilmelidir?
Antik yapının bilimsel değeri mi?
Daha sonraki yapının özgünlüğü mü?
Yerel toplumun o yapı ile ilişkisi mi?
Kentsel bütünlük mü?
Arkeolojik araştırma potansiyeli mi?
Bu soruların tek bir cevabı yoktur.
Çok katmanlılık yalnızca geçmişte değil
Konuralp’in çok katmanlılığından söz ettiğimizde genellikle şöyle bir sıralama yapıyoruz:
Kieros → Prusias → Roma → Bizans → Osmanlı → Cumhuriyet
Fakat çok katmanlılık yalnızca kronolojik bir liste değildir. Bu dönemlerin fiziksel kalıntıları aynı mekânda yan yana ve üst üste bulunmaktadır. Tiyatronun birkaç metre ötesinde geleneksel bir ev görmek bu nedenle tesadüfi bir görüntü değildir. Konuralp’in tarihsel karakterinin kendisidir.
Bir yanda Roma tiyatrosu, bir yanda Osmanlı ve yakın dönem yerleşimi, arkada daha geç tarihli yapılar ve bütün bunların içinde devam eden bugünkü yaşam. Bu birliktelik korunmadığında, Konuralp’in tarihini oluşturan süreklilik de parçalanabilir.
Geleneksel evler “engel” midir?
Arkeolojik alanlarda daha geç dönem yapıları zaman zaman altlarındaki antik kalıntılara ulaşmayı zorlaştıran unsurlar olarak görülebilir.
Fakat geleneksel bir ev yalnızca “altında arkeolojik kalıntı bulunan bina” değildir. Kendisi de tarihsel bir belgedir. Yapı tekniği, parsel ilişkisi, sokak dokusu, aile yaşamı, yerel üretim ve yakın dönem yerleşim tarihi
hakkında bilgi taşır.
Bu nedenle Konuralp’te geleneksel evlerin değeri, yalnızca estetik veya nostaljik olmalarından kaynaklanmaz. Onlar da kentin tarihinin maddi parçalarıdır.
Korumanın zor sorusu
Burada gerçek bir koruma ikilemi ortaya çıkar.
Altında önemli bir Roma yapısı bulunan tescilli geleneksel bir ev düşünelim.
Hangisini korumalıyız?
Roma yapısını ortaya çıkarmak için evi kaldırmalı mıyız?
Evi koruyup antik yapıyı yerinde mi bırakmalıyız?
Her ikisini görünür hâle getirecek yeni bir yöntem mi geliştirmeliyiz?
Arkeolojik araştırmayı sınırlamalı mıyız?
Bu sorular tek bir yapı üzerinden değil, bütün yerleşim ölçeğinde ele alınmalıdır. Çünkü tek tek alınan kararların toplamı zamanla Konuralp’in hangi tarihinin görünür, hangisinin görünmez olacağını belirler.
“Çekirdek alan” yeterli mi?
Tiyatronun çekirdek alanının korunması önemli bir kazanımdır. Fakat kültürel miras açısından sorun yalnızca tiyatronun sınırlarını güvence altına almak değildir. Tiyatronun algılandığı çevre de önemlidir.
Bir anıt;
yaklaşım yolları, sokaklar, çevredeki yapı ölçeği, manzara ve yaşayan yerleşim ile birlikte deneyimlenir.
Bu nedenle tiyatronun korunması ile çevresindeki tarihî dokunun korunması birbirinden bütünüyle bağımsız meseleler değildir.
Konuralp ne olmak istiyor?
Koruma kararlarının arkasında daha temel bir soru bulunuyor:
Konuralp nasıl bir yer olarak geleceğe taşınacak?
Büyük ölçüde ortaya çıkarılmış bir Roma kenti mi?
Yaşayan geleneksel bir yerleşim mi?
Arkeolojik park mı?
Modern bir mahalle mi?
Yoksa bunların birlikte var olduğu çok katmanlı bir kültürel peyzaj mı?
Konuralp’in tarihine baktığımızda son seçenek en anlamlısı görünüyor. Çünkü yerleşimin özgünlüğü yalnızca Roma döneminden kaynaklanmıyor. Aynı coğrafyanın farklı toplumlar tarafından tekrar tekrar kullanılmış olması da tarihsel değerinin bir parçası.
Koruma, seçim yapmak anlamına mı gelir?
Her kültürel miras alanında olduğu gibi Konuralp’te de bütün geçmişi aynı ölçüde görünür kılmak mümkün olmayabilir. Bazen seçim yapılması gerekir. Fakat bu seçimlerin; bilimsel araştırmaya, ayrıntılı belgelemeye, koruma ilkelerine, yerel toplumun haklarına ve bütüncül kent planlamasına dayanması gerekir.
En riskli yaklaşım, bir dönemi “asıl tarih”, diğerlerini onun üzerindeki geçici katmanlar olarak değerlendirmektir.
Konuralp açısından Roma dönemi önemlidir. Ama Osmanlı Üskübü’sü de bu yerleşimin tarihidir. Erken Cumhuriyet dönemi de. Bugünkü yaşayan mahalle de.
Tiyatronun bize sordurduğu asıl soru
Prusias ad Hypium Antik Tiyatrosu’na baktığımızda yalnızca Helenistik ve Roma mimarisine ait bir yapı görmüyoruz. Aynı zamanda çevresinde iki bin yılı aşan yerleşim tarihinin birikimini görüyoruz. Tiyatronun altında daha erken izler, kendi bünyesinde Helenistik ve Roma dönemlerinin müdahaleleri, çevresinde Geç Antikçağ ve Bizans izleri, yanında Osmanlı ve erken Cumhuriyet dokusu, ve bütün bunların arasında bugünkü Konuralp yaşamı bulunuyor.
Bu nedenle tiyatronun korunması yalnızca taşlarının korunması değildir. Tiyatronun içinde bulunduğu tarihsel ilişkinin korunmasıdır.
Belki de Konuralp için bundan sonra sormamız gereken soru şudur:
Bir dönemi görünür kılarken başka bir dönemi görünmez hâle getirmeden koruma mümkün mü?
Konuralp’in geleceğini belirleyecek koruma anlayışı, büyük ölçüde bu soruya vereceğimiz cevapta yatıyor.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Okan, Emre – Bilir, Ahmet – Çalışkan, Doğuş. “Prusias ad Hypium Antik Tiyatrosu: Yeni Kazılar, İlk Veriler.” Höyük 9 (2022): 33–66. DOI: 10.37879/hoyuk.2022.033.
Adak, Mustafa. “Das Bühnengebäude von Prusias ad Hypium und seine Bauinschrift.” Asia Minor 1 (2021): 95–100.
Yorumlar