Konur Alp Gazi Türbesi: Tarih, Hafıza ve Yeniden İnşa Edilen Bir Anıt
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Konuralp’in merkezinde, bugünkü Konuralp Merkez Camii’nin hemen yanında bulunan Konur Alp Gazi Türbesi, yalnızca bir mezar yapısı değildir. Türbe; erken Osmanlı tarihine ilişkin sınırlı kaynakların, yerel hafızanın, ziyaret geleneğinin ve günümüzde gerçekleştirilen koruma uygulamalarının aynı yerde buluştuğu çok katmanlı bir kültürel miras alanıdır.
“Konur Alp kılıcı Bolu’ya saldı, Veli Akyazı’da Düz Bazar’ı aldı, Uzunca Bel’de kâfirle buluşdı, İki gün iki gece hoş dürüşdi, Oradan kâfiri döndürdü, kovdu, Konur Alp döndü Düz Bazar’a geldi.”
Âşıkpaşazâde, Tevârîh-i Âl-i Osman
Âşıkpaşazâde’nin Tevârîh-i Âl-i Osman adlı eserinde aktarılan bu anlatı, Konur Alp’in Akyazı, Düzpazarı ve çevresindeki faaliyetlerinin Osmanlı tarih geleneğinde nasıl hatırlandığını gösterir.
Ancak Konur Alp’in tarihsel kişiliğini anlamak için önce önemli bir ayrım yapmak gerekir:
Erken Osmanlı kroniklerinin bize anlattıkları ile bugün tarihsel olarak kesin biçimde ortaya koyabildiklerimiz aynı şey değildir.
Konur Alp hakkında ne biliyoruz?
Konur Alp, Osmanlı Beyliği’nin kuruluş döneminde Osman Bey çevresinde faaliyet gösteren askerî liderlerden biridir.
Âşıkpaşazâde ve onu izleyen erken Osmanlı tarih geleneğinde Akça Koca, Gazi Abdurrahman ve Köse Mihal gibi isimlerle birlikte anılır.
Kaynaklar, özellikle Sakarya havzası ile Düzce yönündeki Osmanlı ilerleyişinde Konur Alp’in rol oynadığını göstermektedir.
Bununla birlikte Konur Alp hakkındaki bilgiler oldukça sınırlıdır. Erken Osmanlı tarihine ilişkin kronikler olaylardan uzun süre sonra kaleme alınmıştır. Bu nedenle bu metinlerde tarihsel bilgi ile sözlü gelenek, hatırlama ve sonraki yorumların birbirine karışabildiğini göz önünde bulundurmak gerekir. Feridun M. Emecen’in Konur Alp üzerine yaptığı ayrıntılı inceleme de bu kaynak sorununa dikkat çeker. Âşıkpaşazâde ve Neşrî gibi kroniklerin verdiği bilgiler, Konur Alp’in Osman Bey döneminde bir askerî birliğin başında bulunduğunu ve Sakarya–Düzce hattındaki faaliyetlerde rol oynadığını düşündürmektedir; fakat onun yaşamının ayrıntıları aynı kesinlikle belirlenememektedir. Bu nedenle Konur Alp’i anlatırken “bildiğimiz” ile “kaynakların aktardığı” arasında ayrım yapmak gerekir.
Düzpazarı ve Konur Alp
Âşıkpaşazâde geleneğinde Konur Alp’in faaliyet alanı Akyazı ve Düzpazarı yönünde genişler. Düzpazarı adının bugünkü Düzce ovası ve çevresiyle ilişkilendirilmesi, Konur Alp’in tarihinin günümüz Düzce coğrafyası açısından özellikle önemli hâle gelmesine neden olmuştur.
Kroniklerde onun Akyazı yönünde ilerlediği, Düzpazarı çevresinde faaliyet gösterdiği ve Uzuncabel’de bir mücadeleye girdiği anlatılır.
Ancak bu olayların kesin tarihleri konusunda aynı açıklık yoktur. Düzce ve çevresinin Osmanlı hâkimiyetine hangi tarihte bütünüyle geçtiğini kesin olarak belirlemek güçtür. Literatürde farklı tarihlendirmelerle karşılaşılmasının temel nedenlerinden biri de erken kroniklerin olayları kesin bir kronolojik sıra içerisinde vermemesidir.
Dolayısıyla 1321 veya 1323 gibi tek bir yılı tartışmasız “fetih tarihi” olarak vermek yerine, Osmanlı hâkimiyetinin bölgede aşamalı biçimde oluştuğunu kabul etmek daha ihtiyatlıdır.
Konur Alp’in adı coğrafyada nasıl yaşamaya devam etti?
Konur Alp’in tarihsel öneminin en dikkat çekici sonuçlarından biri, adının zamanla coğrafi bir kimliğe dönüşmesidir.
Osmanlı kaynaklarında bölge Konurapa, Konrapa, Konarpa gibi farklı yazım biçimleriyle karşımıza çıkar.
Bu ad başlangıçta yalnızca bugünkü Konuralp yerleşmesini ifade eden dar bir yer adı değildir. “Konur Alp ili” şeklindeki kullanım, daha geniş bir idarî ve coğrafi alanı tanımlayabilmektedir.
Daha sonraki Osmanlı kayıtlarında ise Konrapa ile Üskübü arasındaki ilişkinin daha belirgin hâle geldiği görülür.
Bu nedenle bugünkü Konuralp adını doğrudan ve kesintisiz biçimde 14. yüzyıldaki tek bir yerleşme adıyla eşitlemek yerine, Konur Alp adına bağlı bölgesel kimliğin zaman içerisinde farklı idarî ve yerel kullanımlara dönüştüğünü düşünmek gerekir.
Konur Alp’in tarihsel kişiliği böylece yalnızca kroniklerde değil, coğrafyanın adlandırılmasında da yaşamaya devam etmiştir.
Peki Konur Alp gerçekten burada mı yatıyor?
Bugün Konuralp merkezinde bulunan türbe, geleneksel olarak Konur Alp’e atfedilen mezarın bulunduğu yer olarak kabul edilmektedir.
Ancak burada da kaynakların sınırını korumak gerekir. Konur Alp’in yaşamının son dönemlerinde Üskübü/Konurapa’da bulunduğu ve burada öldüğü yönündeki anlatılar bulunmaktadır.
Bununla birlikte erken kaynaklardan hareketle onun kesin ölüm yerini ve bugünkü türbenin bulunduğu noktaya gömüldüğünü tartışmasız biçimde göstermek mümkün değildir.
Dolayısıyla yapıyı tanımlarken,
“Konur Alp’in mezarıdır”
yerine,
“Konur Alp’e atfedilen mezarın bulunduğu türbedir”
ifadesi tarihsel açıdan daha dikkatli bir kullanım olacaktır.
Bu ayrım türbenin önemini azaltmaz. Çünkü kültürel miras alanlarının değeri her zaman yalnızca maddi olarak kanıtlanabilen tarihsel özgünlüğe dayanmaz. Bir mekânın yüzyıllar boyunca belirli bir kişiyle ilişkilendirilmesi ve ziyaret edilmesi de başlı başına bir toplumsal hafıza oluşturur.
Türbenin içinde kimler yatıyor?
Bugünkü türbe içerisinde üç sanduka bulunmaktadır.
Bunlardan biri Konur Alp’e atfedilmektedir. Diğer sandukalar konusunda ise farklı isimlendirmelerle karşılaşılmaktadır. Resmî ve yerel kaynaklarda Ali Hamza adı geçerken, başka aktarımlarda Bağdatlı Şeyh Hacı Hafız gibi isimlere rastlanmaktadır.
Bu farklılık önemlidir. Çünkü türbenin içindeki mezarların kimliklerinin aktarılmasında üç ayrı bilgi alanı birbirine karıştırılmamalıdır:
tarihsel belge, kurumsal kayıt, yerel sözlü gelenek.
Yerel hafızada yaşayan bir adlandırmanın tarihsel belgeyle doğrulanmamış olması onu kültürel açıdan değersiz kılmaz; ancak bunun niteliğinin açıkça belirtilmesi gerekir. Türbenin kendisi de tam olarak bu nedenle önemlidir: burada yalnızca kişiler değil, kişilerin nasıl hatırlandığı da korunmaktadır.
Bugün gördüğümüz türbe ne kadar eski?
Konuralp Gazi Türbesi hakkında en dikkat çekici meselelerden biri budur.
Bugün görülen yapı, erken Osmanlı döneminden hiçbir değişiklik geçirmeden günümüze ulaşmış özgün bir 14. yüzyıl türbesi değildir.
Rekonstrüksiyon öncesine ait fotoğraflarda türbenin çok daha mütevazı, geniş saçaklı ve farklı bir mimari görünüşe sahip olduğu görülmektedir.
Bugünkü yapıda ise taş ve tuğla kullanımını çağrıştıran cephe düzeni, kemerli açıklıklar, yüksek pencereler hâkimdir.
İki görünüm arasındaki fark yalnızca bir yüzey onarımından söz etmeyi güçleştirecek ölçüdedir.
Restorasyon mu, rekonstrüksiyon mu?
Türbenin bugünkü biçimine ulaşmasını sağlayan müdahaleler, Konuralp Tarihi Kent Meydanı Düzenleme ve Restorasyon Projesi kapsamında gerçekleştirildi.
Proje 2018 yılında uygulama aşamasına geçti.
Düzce Belediyesi’nin döneme ait açıklamalarında türbe için çoğunlukla “restorasyon” terimi kullanılmıştır. Aynı proje için yayımlanan başka açıklamalarda ise kent meydanında restorasyon ve rekonstrüksiyon uygulamalarının birlikte gerçekleştirileceği belirtilmiştir. Bu terminoloji farkı önemlidir. Koruma alanında restorasyon ile rekonstrüksiyon aynı müdahaleyi tanımlamaz.
Restorasyon, mevcut tarihî yapının korunmasını ve özgün özelliklerinin mümkün olduğunca sürdürülmesini amaçlarken;
rekonstrüksiyon, kaybolmuş veya büyük ölçüde ortadan kalkmış bir yapının belge ve verilere dayanılarak yeniden kurulmasını ifade eder.
Konuralp Türbesi’nin müdahale öncesi ve sonrası fotoğrafları karşılaştırıldığında, yapının mimari karakterinde belirgin bir değişiklik görülmektedir. Bu nedenle bugünkü yapıyı doğrudan “erken Osmanlı döneminden günümüze ulaşmış tarihî türbe mimarisi” olarak tanımlamak yanıltıcı olacaktır.
Daha doğru olan, Konur Alp’e atfedilen tarihsel mezar alanının, 21. yüzyılda gerçekleştirilen kapsamlı bir koruma ve yeniden yapım müdahalesiyle bugünkü mimari görünümüne kavuştuğunu belirtmektir.
“Aslına uygun” ne demektir?
2018 yılında Düzce Belediyesi tarafından yapılan açıklamalarda uygulamanın türbeyi “aslına uygun” biçimde ortaya çıkarmayı amaçladığı belirtilmiştir. Fakat kültürel miras açısından bu ifade başka bir soruyu beraberinde getirir:
Hangi asıl?
Türbenin hangi tarihsel dönemdeki biçimi esas alınmıştır?
Bu biçimi kanıtlayan rölöve, restitüsyon, eski fotoğraf, arşiv belgesi veya mimari veri nelerdir?
Yeni yapının taş-tuğla örgüsü, kubbesi ve kemerli açıklıkları hangi tarihsel verilere dayanılarak belirlenmiştir?
Bu sorular yalnızca Konuralp Türbesi için değil, bütün rekonstrüksiyon çalışmalarının değerlendirilmesinde önemlidir. Çünkü tarihî bir yapıya “eski görünüş” kazandırmak ile yapının belgelenmiş tarihsel biçimini korumak aynı şey değildir. Bu nedenle türbenin gelecek araştırmalarında yalnızca yapının bugünkü görünüşünü değil, rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerini ve ilgili Koruma Kurulu kararlarını da incelemek gerekir.
Geçmişi korurken neyi koruyoruz?
Türbenin değişimi bizi daha temel bir kültürel miras sorusuyla karşı karşıya bırakır:
Geçmişi korurken neyi koruyoruz?
Özgün yapıyı mı?
Mezar alanını mı?
Konur Alp’in tarihsel kişiliğini mi?
Yüzyıllar içerisinde oluşmuş ziyaret geleneğini mi?
Yoksa bugün geçmişin nasıl görünmesini istediğimize ilişkin yeni bir imgeyi mi?
Konuralp Türbesi açısından bunların tamamı birbirinden farklı fakat birbiriyle ilişkili katmanlardır.
Rekonstrüksiyon öncesindeki mütevazı yapı da Konuralp’in tarihinin bir parçasıydı. Onun ortadan kaldırılarak farklı bir mimari temsilin oluşturulması, yalnızca yapının biçimini değil, geçmişi görme biçimimizi de değiştirmiştir.
Bu nedenle koruma uygulamalarının yalnızca sonunda ortaya çıkan yapıyı değil, müdahaleden önceki durumu da belgeleyerek görünür tutması önemlidir.
Türbe, cami ve yaşayan kent
Konur Alp Gazi Türbesi bugün Konuralp Merkez Camii’nin hemen yanında bulunmaktadır. Türbe bu nedenle tek başına duran bir tarihî anıt değildir. Cami, türbe, meydan, çevredeki yapılar ve burada devam eden gündelik yaşam birlikte yaşayan bir hafıza çevresi oluşturur.
Konur Alp’in adı da yalnızca tarih kitaplarında yaşamaz.
Mahallenin adında,
türbede,
ziyaret geleneğinde,
yerel anlatılarda
ve kent merkezinin gündelik kullanımında varlığını sürdürür.
Bu durum, kültürel mirasın yalnızca geçmişten kalan fiziksel yapılardan oluşmadığını hatırlatır. İnsanların mekânlarla kurduğu ilişkiler ve bu mekânlara yüklediği anlamlar da mirasın bir parçasıdır.
Bir mezar yapısından daha fazlası
Konur Alp Gazi Türbesi’ni yalnızca mimari özellikleri üzerinden değerlendirmek bu nedenle eksik kalır.
Türbenin bulunduğu coğrafya, antik Prusias ad Hypium kentinden Osmanlı dönemine, Üskübü’den bugünkü Konuralp’e kadar uzanan çok katmanlı bir yerleşim tarihinin merkezindedir. Aynı alanda farklı geçmişler yan yana gelir. Antik kentin kalıntıları başka bir tarihsel dönemi, Konur Alp çevresinde oluşan fetih anlatıları başka bir dönemi, türbe ve ziyaret geleneği yerel Osmanlı hafızasını, 21.yüzyıldaki müdahale ise günümüzün geçmişi temsil etme biçimini ortaya koyar.
Bu nedenle Konur Alp Gazi Türbesi’ne baktığımızda yalnızca
“Bu mezarda kim yatıyor?”
diye sormak yeterli değildir.
Belki daha önemli soru şudur:
Konuralp kendi geçmişini bugün nasıl görünür kılıyor?
Rekonstrüksiyon öncesindeki yapı ile bugün gördüğümüz türbe arasındaki farklılık bu soruyu somutlaştırmaktadır.
Türbe böylece yalnızca Konur Alp’e atfedilen bir mezar yapısı değil; yerel hafızanın, koruma kararlarının ve geçmişin günümüzde yeniden temsil edilme biçiminin de bir belgesi hâline gelir.
Zerrin AvanSanat Tarihçisi
Kaynakça
Âşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman / Osmanoğullarının Tarihi. Haz. Kemal Yavuz – M. A. Yekta Saraç. İstanbul, 2003.
Emecen, Feridun M. “Konur Alp Gazi’nin Kimliği ve Faaliyetlerine Dair Bilinirliğin Sınırları.” Belleten, C. 84, S. 300, 2020.
Konukçu, Enver. “Konur Alp İli.” Türkiyat Mecmuası, C. 24, 2014.
Neşrî, Mehmed. Cihannümâ: Osmanlı Tarihi. Haz. Necdet Öztürk. İstanbul, 2008.
Düzce Belediyesi. “Konuralp Tarihi Kent Meydanı Düzenleme ve Restorasyon Projesi”ne ilişkin proje ve uygulama açıklamaları, 2016–2018.
Düzce Belediyesi. 2021 Yılı Faaliyet Raporu, “Konuralp Gazi Türbesi Çalışmaları.”
Düzce İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. “Konuralp Türbesi.”
Anahtar kavramlar
Konuralp · Konur Alp Gazi · Konrapa · Üskübü · Düzce · Erken Osmanlı · Türbe · Kültürel Hafıza · Restorasyon · Rekonstrüksiyon · Koruma
Yorumlar