Konuralp: Kieros’tan Üskübü’ye Çok Katmanlı Bir Yerleşim Tarihi
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Bugünkü Konuralp, tek bir döneme veya tek bir ada indirgenemeyecek kadar uzun ve çok katmanlı bir yerleşim tarihine sahiptir. Kieros, Prusias, Prusias ad Hypium, Üskübü ve Konuralp adları aynı coğrafyanın farklı tarihsel dönemlerde kazandığı kimlikleri temsil eder. Bu nedenle Konuralp’i yalnızca bir antik kent olarak değil, siyasal hâkimiyetlerin, yerleşim biçimlerinin, adların ve yerel hafızanın zaman içerisinde üst üste biriktiği bir kültürel peyzaj olarak değerlendirmek gerekir.
Aynı yer, farklı adlar
Konuralp’in tarihini anlamanın en iyi yollarından biri, yerleşimin tarih boyunca taşıdığı adları izlemektir.
Antik kaynaklarda karşımıza çıkan erken adlardan biri Kieros’tur. Kieros, Bithynia Kralı I. Prusias tarafından ele geçirildikten sonra hükümdarın adıyla Prusias olarak yeniden adlandırılmıştır. Daha sonraki kaynaklarda kentin Hypios Nehri ile ilişkisini belirten adlandırmalar görülür ve modern literatürde yerleşim yaygın biçimde Prusias ad Hypium adıyla tanımlanır.
Ortaçağ ve Osmanlı dönemlerinde ise aynı coğrafya farklı adlar ve idarî tanımlamalar altında yaşamaya devam etmiştir. Daha sonraki dönemlerde Üskübü, bölgenin önemli yerleşim adlarından biri hâline gelir.
Bugünkü Konuralp adı ise erken Osmanlı tarihinde bölgeyle ilişkilendirilen Konur Alp’in adını taşımaktadır.
Bu nedenle Konuralp’in geçmişi doğrusal bir “eski kent → yeni kent” hikâyesi değildir.
Aynı coğrafyanın farklı dönemlerde yeniden tanımlanmasının tarihidir.
Kieros: Görünürlüğü az olan erken katman
Bugün Konuralp’e bakıldığında en görünür arkeolojik kalıntılar büyük ölçüde Roma dönemine aittir.
Ancak yerleşimin tarihi Roma dönemiyle başlamaz.
Herakleialı tarihçi Memnon’un aktardığı bilgiler, bugünkü Konuralp’in bulunduğu yerleşimin daha önce Kieros adıyla bilindiğini göstermektedir.
Kieros’un kuruluş tarihi ve kurucuları kesin
biçimde belirlenememektedir.
Buna karşılık I. Prusias tarafından ele geçirildiği sırada kentin Herakleia Pontike’nin hâkimiyetinde bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu ayrım önemlidir.
Kieros, bugün fiziksel kalıntıları Roma dönemindeki Prusias ad Hypium kadar görünür olmayan; fakat Konuralp tarihinin daha erken siyasal katmanlarından birini temsil eden kent kimliğidir.
Kieros’tan Prusias’a: Siyasal bir kırılma
Kieros tarihindeki önemli dönüşümlerden biri, Bithynia Kralı I. Prusias tarafından ele geçirilmesidir. Memnon, kralın Kieros’u savaş yoluyla ele geçirdiğini ve ardından kente kendi adını verdiğini bildirir.
Böylece:
Kieros → Prusias
dönüşümü gerçekleşir.
Bu yalnızca bir isim değişikliği değildir. Kentin Herakleia Pontike’nin hâkimiyet alanından çıkıp Bithynia Krallığı’nın siyasal coğrafyasına katılmasını ifade eder. Hükümdarın adının kente verilmesi de bu yeni siyasal aidiyetin mekân üzerindeki görünür işaretlerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Roma döneminde Prusias ad Hypium
Bithynia Krallığı’nın son kralı IV. Nikomedes’in krallığını Roma’ya bırakmasının ardından Bithynia, MÖ 74’te Roma egemenliğine girdi. Prusias da bu yeni siyasal düzenin parçası oldu. Kent özellikle Roma İmparatorluk Dönemi’nde dikkat çekici bir gelişim gösterdi. Bugün Konuralp’te görülen veya arkeolojik araştırmalarla belgelenen;
antik tiyatro, Roma Köprüsü, surlar, yazıtlar, heykeller, mozaikler ve diğer kamusal kalıntılar
bu dönemin kent yaşamına ilişkin önemli veriler sunmaktadır.
Princeton Encyclopedia of Classical Sites, Prusias ad Hypium’u Nikomedia ile Amastris arasındaki yol sistemi üzerinde bulunan önemli bir Bithynia kenti olarak tanımlar. Kentin Roma döneminde geliştiği, yazıtlarının ise toplumsal ve idarî yaşam hakkında zengin bilgi sağladığı bilinmektedir. (Perseus)
Ancak Roma dönemindeki gelişmeyi yalnızca büyük yapılar üzerinden okumak yeterli değildir.
Prusias ad Hypium’un yazıtları; yerel yöneticileri, rahipleri, yurttaş topluluklarını, kamusal görevleri
ve Roma imparatorlarıyla kurulan ilişkileri de görünür hâle getirir. Dolayısıyla Roma dönemi Prusias ad Hypium’u yalnızca mimari açıdan gelişmiş değil, kurumsal ve toplumsal olarak da örgütlenmiş bir kenttir.
Orpheus Mozaiği bize hangi dönemi anlatıyor?
Konuralp’in en tanınan eserlerinden biri Orpheus Mozaiğidir. Mozaiğin merkezinde lir çalan Orpheus, çevresinde hayvanlar ve dört mevsimin kişileştirmeleri yer almaktadır. Araştırmalarda mozaik, stilistik ve ikonografik özellikleri nedeniyle MS 3. yüzyıl sonu ile 4. yüzyıl başına tarihlendirilmektedir. Aynı zamanda bir Roma yapısının zemin döşemesidir. (DergiPark)
Bu nedenle Orpheus Mozaiği’ni doğrudan “Bizans dönemi eseri” olarak değerlendirmek doğru değildir.
Daha anlamlı olan, onu Roma İmparatorluk Dönemi’nin son evreleri ile geç antikçağa geçiş bağlamında değerlendirmektir. Bu ayrım aynı zamanda dönemlerin birbirinden kesin çizgilerle ayrılmadığını gösterir.
Tykhe heykeli ve kent kimliği
Konuralp ile özdeşleşen bir diğer önemli eser Tykhe heykelidir. Tykhe antik kentlerde talih, bereket ve kentin koruyucu kaderiyle ilişkilendirilen bir tanrıçadır. Prusias ad Hypium’dan bulunan heykel, MÖ 4. yüzyıla ait bir heykel tipinin Roma dönemindeki, MS 2. yüzyıla tarihlenen bir kopyası olarak değerlendirilmektedir. (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Dolayısıyla Tykhe heykeli de Bizans döneminin değil, Roma dönemindeki kent kültürünün anlaşılması açısından değerlendirilmelidir. Heykelin kent surlarını temsil eden tacı ve bereketle ilişkili ikonografisi, Tykhe’nin yalnızca mitolojik bir figür olmadığını; kent kimliğiyle doğrudan bağlantılı olduğunu gösterir.
Prusias piskoposu Georgios’un MS 325’teki Nikaia Konsili’ne, Olympios adlı başka bir piskoposun ise MS 451’deki Khalkedon Konsili’ne katıldığı bilinmektedir. (Perseus)
Bu bilgiler son derece önemlidir. Çünkü kentin Geç Antikçağ ve Bizans tarihini yalnızca mimari kalıntılara değil, doğrudan tarihsel belgelere bağlamamızı sağlar. Prusias artık yalnızca klasik Roma kent kurumlarının bulunduğu bir yerleşim değildir. Hristiyanlığın kurumsallaştığı yeni dünyanın içinde piskoposluk merkezi olarak yeni bir kimlik kazanmıştır. Bu dönüşüm, Konuralp’in tarihindeki önemli kimlik değişimlerinden biridir.
Antik kent ortadan mı kalktı?
Bir yerleşimin Roma döneminden Bizans dönemine geçişini “Roma kenti sona erdi, yerine Bizans kenti kuruldu” biçiminde düşünmek yanıltıcı olabilir.
Kentler zaman içerisinde; yapılarını yeniden kullanır, kamusal alanlarını dönüştürür, eski mimari parçaları yeni yapılara taşır, dinsel merkezlerini değiştirir ve nüfus yapısında dönüşümler yaşarlar.
Konuralp’te görülen devşirme mimari parçalar ve geç dönem kullanımları da bu uzun dönüşümün izleri olarak değerlendirilmelidir. Bu nedenle Konuralp’te Bizans dönemini anlamak için asıl soru yalnızca “Bizans’tan hangi yapı kaldı?”
değil,
“Antik kent yeni bir toplumsal ve dinsel dünyaya nasıl dönüştü?”
olmalıdır.
Osmanlı dünyasına geçiş
Konuralp coğrafyasındaki bir başka büyük tarihsel dönüşüm, erken Osmanlı döneminde gerçekleşmiştir.
Konur Alp, Osman Bey ve Orhan Bey çevresinde faaliyet gösteren uç beylerinden biridir. Erken Osmanlı tarih geleneğinde Akyazı, Düzpazarı ve çevresindeki askerî faaliyetlerle ilişkilendirilir. Bununla birlikte Konur Alp’in faaliyetlerinin kesin tarihleri ve bugünkü Üskübü/Konuralp yerleşimiyle doğrudan ilişkisi konusunda kaynakların verdiği bilgiler sınırlıdır.
Feridun Emecen’in değerlendirmesi, Konur Alp’in faaliyet sahasının bugünkü Düzce çevresini kapsamasının kuvvetle muhtemel olduğunu; ancak onun Üskübü’de yaşadığı ve burada öldüğü gibi ayrıntıların tam kesinlik kazanmadığını göstermektedir. (Belleten)
Bu nedenle 1323 tarihini kesin ve tek bir “Konuralp’in fetih tarihi” şeklinde vermek yerine, Düzce ve çevresindeki Osmanlı hâkimiyetinin 14. yüzyılın başlarında gelişen aşamalı bir süreç içerisinde ele alınması daha uygundur.
Konur Alp’ten Konrapa’ya
Konur Alp’in bölgedeki tarihsel etkisinin en kalıcı sonuçlarından biri, adının coğrafyaya taşınmasıdır. Kaynaklarda bölge;
Konur Alp ili, Konrapa, Konurpa
gibi biçimlerde anılmıştır. Bu kullanım yalnızca bugünkü Konuralp mahallesine karşılık gelen küçük bir yerleşimi değil, dönemlere göre daha geniş bir bölgeyi ifade edebilmiştir. Bu nedenle Konur Alp’in adıyla bugünkü Konuralp yer adının ilişkisi doğrudan olmakla birlikte, arada uzun bir idarî ve coğrafi dönüşüm süreci bulunmaktadır.
Üskübü: Başka bir tarihsel kimlik
Osmanlı döneminde bugünkü Konuralp yerleşimi uzun süre Üskübü adıyla bilinmiştir. Üskübü, yalnızca antik kalıntıların üzerinde yaşamaya devam eden küçük bir yerleşme değildir. Osmanlı ve daha sonraki dönemlerde; tarımsal üretim, yerel ticaret, geleneksel konut kültürü ve gündelik yaşam üzerinden kendi tarihsel kimliğini oluşturmuştur.
Konuralp’in geleneksel evleri, eski hamamı, camileri ve yerel üretim biçimleri bu dönemin kültürel peyzajının parçalarıdır. Dolayısıyla antik Prusias ad Hypium ile Osmanlı Üskübü’sü aynı yerde bulunmakla birlikte, farklı toplumsal dünyaları temsil eder.
Geleneksel evler ve gündelik hayat
Konuralp’in çok katmanlı tarihini yalnızca anıtsal yapılardan okumak eksik olur.
Geleneksel Türk evleri; aile yaşamını, üretim biçimlerini, mahremiyet anlayışını, malzeme kullanımını ve yerel yaşam kültürünü günümüze taşıyan önemli belgelerdir.
Aynı durum mutfak kültürü için de geçerlidir. Bir antik tiyatro bize Roma kentinin kamusal yaşamını anlatırken, geleneksel bir ev veya yerel yemek daha yakın dönemde insanların nasıl yaşadığını anlatabilir.
Kültürel mirasın farklı dönemlerini birbirine bağlayan şey tam da bu çeşitliliktir.
Konuralp Pirinci ve Yufkalı Konuralp Pilavı
Konuralp’in kültürel mirası yalnızca arkeolojik yapılardan oluşmaz. Bölgenin tarımsal üretim ve yemek kültürü de yerel kimliğin önemli parçalarındandır.
Konuralp Pirinci, 25 Haziran 2019 tarihinde menşe adı olarak coğrafi işaret tescili almıştır. (mobil.tobb.org.tr)
Yufkalı Konuralp Pilavı ise 7 Mayıs 2021 tarihinde mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. (Kültür Portalı)
Bu iki ürün yalnızca gastronomik değer taşımaz.
Pirinç üretimi; coğrafya, su, tarım bilgisi ve yerel emekle; Yufkalı Konuralp Pilavı ise düğünler, kandiller ve toplumsal buluşmalarla ilişkilidir. (Düzce İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü) Dolayısıyla Konuralp’in mirası bir yanda antik tiyatro ve Roma Köprüsü, diğer yanda pirinç tarlaları ve geleneksel yemek kültürüyle birlikte değerlendirilmelidir.
Bir yerleşimde kaç geçmiş olabilir?
Konuralp’e bugün baktığımızda birbirinden çok farklı geçmişlerle karşılaşırız.
Kieros, erken antik kenti;
Prusias, Bithynia Krallığı dönemindeki siyasal dönüşümü;
Prusias ad Hypium, Roma ve Geç Antikçağ kentini;
Üskübü, Osmanlı ve yakın dönem yerleşimini;
Konuralp ise bütün bu tarihsel katmanların günümüzde buluştuğu yerleşimi temsil eder.
Fakat bunları yalnızca ardışık isimler olarak düşünmek yeterli değildir. Her dönem bir öncekinin üzerine yeni bir anlam katmanı eklemiştir. Bazen eski yapılar kullanılmış, bazen adlar değiştirilmiş, bazen yeni dinsel veya siyasal merkezler ortaya çıkmış, bazen de geçmişin anlamı yeniden kurulmuştur.
Konuralp’i nasıl okumalıyız?
Konuralp’i yalnızca “antik kent” olarak tanımlamak bu nedenle eksik kalır. Aynı şekilde onu yalnızca Roma tiyatrosu, Konur Alp veya geleneksel evler üzerinden anlatmak da bütün resmi göstermez.
Konuralp;
arkeolojik alan, yaşayan yerleşim, yerel hafıza, geleneksel üretim alanı ve kültürel miras yönetiminin günümüzde devam ettiği bir coğrafyadır.
Bu çok katmanlılık aynı zamanda koruma açısından önemli bir soruyu ortaya çıkarır:
Hangi geçmişi koruyoruz?
Antik kenti mi?
Osmanlı Üskübü’sünü mü?
Geleneksel evleri mi?
Yerel üretim biçimlerini mi?
Bugünkü insanların bu mekânla kurduğu ilişkiyi mi?
Gerçekte bunlardan birini seçmek zorunda değiliz.
Konuralp’in kültürel değeri tam da bu farklı tarihsel katmanların aynı coğrafyada birlikte bulunmasından kaynaklanır.
Geçmişten bugüne yaşayan bir kültürel peyzaj
Konuralp’in
tiyatrosu, köprüsü, yazıtları ve heykelleri antik kent yaşamını;
piskoposluk geçmişi Geç Antikçağ ve Bizans dünyasını;
Konur Alp çevresinde oluşan anlatılar erken Osmanlı hafızasını;
Üskübü’nün geleneksel evleri ve üretim kültürü Osmanlı ve yakın dönem yaşamını;
pirinç üretimi ve Yufkalı Konuralp Pilavı ise yaşayan yerel kültürü
günümüze taşımaktadır.
Bu nedenle Konuralp’in asıl değeri yalnızca geçmişten kalmış eserlerin sayısında değildir.
Aynı coğrafyanın iki bin yılı aşan süre boyunca tekrar tekrar kullanılmasında, yeniden adlandırılmasında, dönüştürülmesinde ve hatırlanmasındadır.
Konuralp’i anlamak da bu yüzden tek bir döneme bakmakla değil, bu katmanların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğunu araştırmakla mümkündür.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Memnon. Herakleia Pontike Tarihi (Peri Herakleias). Photios, Bibliotheke, Codex 224 aracılığıyla korunan bölümler.
The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. “Prusias ad Hypium (Konuralp or Üskübü), Turkey.”
Sezer, Sezin. “The Orpheus Mosaic of Prusias ad Hypium.” Journal of Mosaic Research 8 (2015).
Dikmen, Çiğdem Belgin – Toruk, Ferruh. “Prusias ad Hypium Antik Kenti Üzerinde Bir Yerleşim: Konuralp.” Researcher: Social Science Studies 5/4 (2017), 176–210.
Emecen, Feridun M. “Konur Alp Gazi’nin Kimliği ve Faaliyetlerine Dair Bilinirliğin Sınırları.” Belleten 84/300 (2020).
Türk Patent ve Marka Kurumu. Konuralp Pirinci, Tescil No. 438, 25.06.2019.
Türk Patent ve Marka Kurumu. Yufkalı Konuralp Pilavı, Tescil No. 750, 07.05.2021.
Yorumlar