Kieros: Konuralp’in Prusias Öncesindeki Erken Kent Kimliği
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Zerrin Avan
Bugünkü Konuralp’in antik geçmişinde karşımıza çıkan erken kent adlarından biri Kieros’tur (Κίερος). Kieros hakkında bildiklerimiz sınırlıdır; ancak bu sınırlı bilgiler, yerleşimin yalnızca eski adını değil, Karadeniz kıyısı ile Bithynia arasındaki siyasal ilişkiler içindeki konumunu da görünür kılar.
Kieros hakkında ne biliyoruz?
Kentin bu erken dönemine ilişkin yazılı bilgiler oldukça sınırlıdır. Bu nedenle Kieros’un tarihini yeniden kurarken, bildiklerimiz kadar bilmediklerimizi de birbirinden ayırmak gerekir. Kentin erken tarihine ilişkin başlıca antik kaynaklardan biri Herakleialı tarihçi Memnon’un Herakleia Pontike Tarihi (Peri Herakleias) adlı eseridir. Eser günümüze bütünüyle ulaşmamıştır. Bugün bildiğimiz bölümlerin önemli bir kısmı, 9.yüzyılda yaşamış Bizans bilgini Photios’un Bibliotheke adlı eserinde yaptığı özet sayesinde korunmuştur.
Dolayısıyla Kieros hakkındaki bilgilerimiz doğrudan ve kesintisiz bir kent tarihine değil, parçalı biçimde günümüze ulaşmış bir antik anlatıya dayanmaktadır. Bu durum, kent hakkında ileri sürülen görüşleri değerlendirirken önemlidir.

Herakleia Pontike ile Kieros arasındaki ilişki
Memnon’un anlatısında Kieros, Herakleia Pontike’nin siyasal hakimiyet alanıyla ilişkili bir yerleşim olarak karşımıza çıkar.
Bithynia Kralı I. Prusias’ın Herakleialıların topraklarına yönelik faaliyetlerini anlatan Memnon, kralın Herakleialıların elinde bulunan Kieros’u savaş yoluyla ele geçirdiğini ve daha sonra kentin adını değiştirdiğini bildirir.
Bu bilgi, Kieros’un tarihini yalnızca bugünkü Konuralp sınırları içinde düşünmememiz gerektiğini gösterir. Kent, daha geniş bir bölgesel siyaset içinde değerlendirilmelidir.
Memnon aynı bağlamda I. Prusias’ın Herakleialıların hâkimiyetindeki Tios/Tion kentini de ele geçirdiğini (Tios/Tion, bugünkü Zonguldak ili Çaycuma ilçesine bağlı Filyos beldesindeki Tios–Tieion Antik Kentidir) ve Herakleia Pontike (Karadeniz Ereğli / Zonguldak) üzerine askerî harekatta bulunduğunu aktarır. Kieros’un el değiştirmesi bu nedenle tek başına gerçekleşmiş yerel bir olaydan ziyade, Bithynia Krallığı ile Herakleia Pontike arasındaki bölgesel hakimiyet mücadelesinin bir parçası olarak okunabilir.
Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar:
Bir kentin belirli bir siyasal gücün denetiminde bulunması, o kent tarafından kurulmuş olduğunu zorunlu olarak göstermez.
Kieros’u Herakleialılar mı kurdu?
Kieros’un kuruluş tarihi ve kurucuları konusunda literatürde farklı değerlendirmeler bulunmaktadır.
Bazı modern araştırmalarda kent Herakleia Pontike ile koloni veya kuruluş ilişkisi içerisinde değerlendirilmiştir. Bununla birlikte Memnon’un günümüze ulaşan anlatısının kesin biçimde ortaya koyduğu şey, I. Prusias kenti ele geçirdiği sırada Kieros’un Herakleialıların denetiminde olduğudur.
Bu bilgi tek başına kentin Herakleialılar tarafından kurulduğunu kanıtlamaz. Bu nedenle Kieros’un tarihini incelerken iki ayrı soruyu birbirinden ayırmak gerekir:
Kieros kimin siyasal denetimindeydi?
ve
Kieros’u kim kurdu?
Bugünkü veriler ilk soruya belirli ölçüde yanıt verirken, ikinci soru aynı açıklıkla cevaplandırılamamaktadır.
Bu ayrım, sınırlı antik kaynaklarla çalışırken tarihsel yorum ile doğrudan kaynak bilgisinin birbirine karıştırılmaması açısından önemlidir.
Kieros adı nereden geliyor?

Kentin adı da benzer bir belirsizlik taşır.
Kieros (Κίερος) adının kökeni kesin olarak açıklığa kavuşmuş değildir. Antik ve modern literatürde adın bölgenin doğal coğrafyası ve özellikle akarsularıyla ilişkili olabileceğine yönelik yorumlarla karşılaşılır.
19.yüzyılda bölgeyi inceleyen Georges Perrot, Kieros adını bir akarsu adıyla ilişkilendirerek etimolojik bir açıklama önermiştir (Perrot–Guillaume, 1872, s. 21).
Ancak bu görüşü kesinleşmiş bir etimoloji olarak kabul etmek yerine, Kieros adının kökenini açıklamak üzere ortaya konmuş tarihsel yorumlardan biri olarak değerlendirmek daha uygundur. Yer adlarının yalnızca coğrafi tanımlamalar olmadığı düşünüldüğünde bu tartışma ayrıca önem kazanır. Bir yerleşimin adı; doğal çevre, siyasal hâkimiyet, yerel bellek ve tarih boyunca değişen kimliklerin izlerini taşıyabilir.
Kieros nasıl Prusias oldu?
Kieros tarihindeki en belirgin siyasal kırılmalardan biri, kentin Bithynia Kralı I. Prusias tarafından ele geçirilmesi ile gerçekleşmiştir.
Memnon, I. Prusias’ın Kieros’u ele geçirdikten sonra kente kendi adını verdiğini aktarır. Böylece Kieros adı zamanla siyasal kullanımda yerini Prusias adına bırakmıştır.
Bu değişikliği yalnızca bir isim değişikliği olarak görmek eksik kalır.
Helenistik dünyada hükümdarların kendi adlarını kentlere vermeleri, iktidarın mekân üzerinde görünür kılınmasının yöntemlerinden biriydi. Bir kentin yeniden adlandırılması, yeni siyasal otoritenin yalnızca askerî egemenliğini değil, mekânın kimliğini yeniden tanımlama gücünü de ortaya koyabiliyordu.
Bu açıdan bakıldığında Kieros’un Prusias olarak yeniden adlandırılması, kentin Herakleia Pontike’nin hâkimiyet çevresinden çıkarak Bithynia Krallığı’nın siyasal yapılanmasına katılmasının sembolik göstergelerinden biri olarak okunabilir.
Bir kentin adı değiştiğinde ne değişir?
Kieros örneği bizi daha geniş bir soruya götürür:
Bir yerleşimin adı değiştiğinde yalnızca adı mı değişir?
Konuralp’in tarihine bakıldığında aynı coğrafyanın farklı dönemlerde farklı adlarla tanımlandığı görülür. Kieros, Prusias, Prusias ad Hypium, Üskübü ve Konuralp adları aynı yerleşim coğrafyasının farklı tarihsel dönemlerde kazandığı kimlik katmanlarını temsil eder.
Bu nedenle kent adları basit bir isimler dizisi olarak okunmamalıdır.
Her yeni ad;
siyasal hâkimiyetin, coğrafyanın algılanış biçiminin, yerel belleğin ve geçmişin yeniden tanımlanmasının
bir izini taşıyabilir. Kieros’tan Prusias’a geçiş de bu uzun tarihsel dönüşümün erken örneklerinden biridir.
Kieros bize bugün ne anlatıyor?
Bugün Konuralp denildiğinde görünür arkeolojik kalıntıların büyük bölümü özellikle Roma dönemini hatırlatır.
Tiyatro, surlar, yazıtlar ve diğer arkeolojik buluntular Prusias ad Hypium’un Roma İmparatorluk Dönemi’ndeki gelişmiş kent yaşamını anlamamıza yardımcı olur. Fakat kentin tarihi bu görünür Roma katmanıyla başlamaz.
Kieros adı, bugünkü arkeolojik görünürlüğün gerisinde kalan daha erken bir siyasal ve tarihsel katmana işaret eder. Bu nedenle Kieros’un önemi yalnızca “Konuralp’in eski adı” olmasından kaynaklanmaz. Kieros üzerinden aynı coğrafyanın Herakleia Pontike’nin etki alanından Bithynia Krallığı’na geçişini, bir kentin siyasal hâkimiyet değişikliğiyle birlikte nasıl yeniden tanımlandığını ve yer adlarının tarihsel belleği nasıl taşıdığını sorgulayabiliriz.
Kieros hakkında bildiklerimizin sınırlı olması da araştırmanın bir parçasıdır.
Çünkü kültürel mirası anlamak yalnızca elimizdeki bilgileri sıralamak değil; hangi bilginin hangi kaynağa dayandığını, nerede yorum yaptığımızı ve hangi soruların hâlâ cevapsız kaldığını göstermek anlamına gelir.
Kieros bugün bize tam da bunu hatırlatıyor:
Bir kentin geçmişi, yalnızca günümüze ulaşan yapılarından değil; kaybolmuş adlarından, değişen iktidar ilişkilerinden ve henüz cevaplanmamış sorularından da okunur.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Memnon. Herakleia Pontike Tarihi (Περὶ Ἡρακλείας / Peri Herakleias). Photios, Bibliotheke, Codex 224 aracılığıyla korunan bölümler. Çev. Murat Arslan, LIBRI I, 2015, s. 127–208. DOI: 10.20480/lbr.2018115473.
Perrot, Georges – Guillaume, Edmond – Delbet, Jules. Exploration archéologique de la Galatie et de la Bithynie, d’une partie de la Mysie, de la Phrygie, de la Cappadoce et du Pont. Paris: Firmin Didot, 1872.
Zeyrek, T. H. – Baran Çelik, G. Prusias ad Hypium (Kieros): Anadolu’nun Kuzeybatısında Antik Bir Kent (Konuralp/Üskübü). İstanbul, 2005.
The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. “Prusias ad Hypium (Konuralp or Üskübü), Turkey.”
Anahtar kavramlar
Konuralp · Kieros · Prusias ad Hypium · Herakleia Pontike · Bithynia · I. Prusias · Antik Düzce




Yorumlar