Kieros: Konuralp’in Antik Dönemde Bilinen Erken Kent Kimliği
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Bugünkü Konuralp yerleşiminin antik geçmişinde bilinen en erken kent adlarından biri Kieros (Κίερος)’tur. Kieros’a ilişkin yazılı bilgiler sınırlıdır. Kentin erken tarihinin anlaşılmasında başlıca antik kaynak, Herakleialı tarihçi Memnon’un Herakleia Tarihi (Peri Herakleias) adlı eseridir. Eser günümüze bütünüyle ulaşmamış; içeriğinin önemli bir bölümü Bizans bilgini Photios’un Bibliotheke adlı eserinde yaptığı özet aracılığıyla korunmuştur.
Memnon’un anlatısı, Kieros’un Herakleia Pontike’nin siyasal denetimi altında bulunan yerleşimlerden biri olduğunu göstermektedir. Bithynia Kralı I. Prusias’ın Herakleia topraklarına yönelik faaliyetlerini aktarırken Memnon, kralın Herakleialıların elinde bulunan Kieros’u savaş yoluyla ele geçirdiğini ve daha sonra kentin adını değiştirdiğini bildirir (Memnon, Herakleia Pontike Tarihi, XXVII).
Bu kayıt Kieros’un tarihsel konumunun belirlenmesi bakımından önemlidir. Kieros burada tek başına ele alınan bağımsız bir kentten ziyade Herakleia Pontike’nin bölgesel hâkimiyet alanıyla ilişkili bir yerleşim olarak karşımıza çıkmaktadır. Memnon aynı bağlamda I. Prusias’ın Herakleialıların hâkimiyetindeki Tios/Tion kentini de ele geçirdiğini ve Herakleia Pontike üzerine askerî harekâtta bulunduğunu aktarır. Bu nedenle Kieros’un ele geçirilmesi, Bithynia Krallığı ile Herakleia Pontike arasındaki bölgesel hâkimiyet mücadelesinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir (Memnon, Herakleia Pontike Tarihi, XXVII).
Buna karşılık Kieros’un kuruluş tarihi ve kurucuları konusunda kesin bir sonuca ulaşmak güçtür. Memnon’un günümüze ulaşan anlatısı, kentin I. Prusias tarafından ele geçirildiği sırada Herakleialıların denetiminde bulunduğunu ortaya koymakla birlikte, bu durum tek başına Kieros’un Herakleialılar tarafından kurulduğunu kanıtlamamaktadır. Dolayısıyla Herakleia Pontike ile Kieros arasındaki siyasal ilişki ile kentin kuruluşunu birbirinden ayırmak gerekir.
Kieros adının kökeni de kesin olarak açıklığa kavuşmuş değildir. Antik ve modern literatürde adın bölgenin doğal coğrafyası ve özellikle akarsularıyla ilişkili olabileceğine dair değerlendirmeler bulunmaktadır. Georges Perrot, 19. yüzyılda Kieros adını bir akarsu adıyla ilişkilendirerek etimolojik bir açıklama önermiştir (Perrot–Guillaume, 1872, s. 21). Ancak bu görüş kesinleşmiş bir etimoloji olarak değil, Kieros adının kökenine ilişkin tarihsel yorumlardan biri olarak değerlendirilmelidir.
Kieros tarihindeki en açık siyasal dönüşüm, kentin Bithynia Kralı I. Prusias tarafından ele geçirilmesi ile gerçekleşmiştir. Memnon, kralın Kieros’u ele geçirdikten sonra kente kendi adını verdiğini bildirmektedir. Böylece Kieros adı siyasal kullanımda yerini Prusias adına bırakmıştır (Memnon, Herakleia Pontike Tarihi, XXVII).
Bu ad değişikliği yalnızca toponimik bir değişim olarak değerlendirilmemelidir. Helenistik krallıklar dünyasında hükümdar adlarının kentlere verilmesi, siyasal hâkimiyetin ve krallık otoritesinin mekân üzerinde görünür hâle getirilmesinin araçlarından biridir. Kieros’un Prusias olarak yeniden adlandırılması da kentin Herakleia Pontike’nin hâkimiyet alanından çıkarak Bithynia Krallığı’nın siyasal yapılanmasına dâhil edilmesinin sembolik göstergelerinden biri olarak okunabilir.
Bu çerçevede Kieros, Konuralp’in geçmişinde yalnızca Prusias ad Hypium’dan önce kullanılan eski bir kent adı olarak değerlendirilmemelidir. Kieros’a ilişkin sınırlı yazılı veriler, yerleşimin tarihinin Herakleia Pontike ile Bithynia Krallığı arasındaki bölgesel siyasal ilişkiler içerisinde ele alınması gerektiğini göstermektedir. Kentin I. Prusias tarafından ele geçirilmesi ve yeniden adlandırılması ise Kieros’tan Prusias’a geçişte belirlenebilen en önemli tarihsel kırılmayı oluşturmaktadır.
Zerrin Avan
Kaynakça
Memnon. Herakleia Pontike Tarihi (Peri Herakleias). Photios, Bibliotheke, Codex 224’te korunan fragmanlar. Türkçe çeviri: Murat Arslan, “Memnon, Herakleia Pontike Tarihi”, LIBRI, 2015.
Perrot, Georges – Guillaume, Edmond. Exploration archéologique de la Galatie et de la Bithynie, Paris, 1872.
Zeyrek, T. H. – Baran Çelik, G. Prusias ad Hypium (Kieros): Anadolu’nun Kuzeybatısında Antik Bir Kent (Konuralp/Üskübü), İstanbul, 2005.
Smith, William (ed.). Dictionary of Greek and Roman Geography, London, 1854.
Yorumlar