Kieros’tan Konuralp’e: Bir Kentin Adları Üzerinden Tarihsel Sürekliliği
- 2 saat önce
- 6 dakikada okunur
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Bugünkü Düzce ili sınırları içerisinde yer alan Konuralp, Kuzeybatı Anadolu’nun farklı siyasal ve kültürel dönemlerini aynı yerleşim coğrafyası üzerinde izlemeye imkân veren önemli tarihsel merkezlerden biridir. Antik kaynaklarda Kieros (Κίερος) adıyla karşılaşılan yerleşim, Helenistik Dönem’de Bithynia Krallığı’nın hâkimiyetine girmiş; Kral I. Prusias tarafından yeniden adlandırılarak Prusias adını almıştır. Roma döneminde Prusias ad Hypium / Prusias pros Hypio adıyla tanınan kent, Bizans döneminde de yerleşim ve piskoposluk merkezi niteliğini sürdürmüş; erken Osmanlı yayılması sırasında Konur Alp’in faaliyet gösterdiği coğrafyanın içerisinde kalmıştır. Osmanlı döneminde Üskübü adıyla yaşayan yerleşmenin adı ise Cumhuriyet döneminde Konuralp olarak değiştirilmiştir. Böylece aynı coğrafya üzerinde Kieros, Prusias, Üskübü ve Konuralp adları, yalnızca farklı yer adlarını değil, bölgenin değişen siyasal ve kültürel kimliklerini de temsil etmektedir.
Kieros: Prusias’tan Önceki Kent
Konuralp’in bilinen antik tarihinin ilk önemli adını Kieros oluşturur. Kent hakkında temel yazılı kaynaklardan biri, Herakleia Pontike tarihçisi Memnon’un eserinin, Bizanslı Photios tarafından Bibliotheke içerisinde korunmuş özetidir. Memnon’un anlatısında Kieros, Bithynia kralı I. Prusias’ın Herakleialılarla mücadelesi bağlamında ortaya çıkar. Kaynağa göre Kieros, Prusias tarafından ele geçirildiği sırada Herakleialıların elinde bulunan bir kenttir (Memnon, FGrHist434 F 1, 20).
Memnon’un anlatısının özellikle dikkatle değerlendirilmesi gerekir. Kaynak, Kieros’un I. Prusias tarafından ele geçirilmeden önce Herakleia Pontike’nin hâkimiyetinde bulunduğunu göstermektedir; ancak bu ifade tek başına Kieros’un Herakleialılar tarafından kurulduğunu kanıtlamaz. Dolayısıyla kentin kuruluşu ile siyasal hâkimiyeti birbirinden ayrılmalıdır. Modern literatürde zaman zaman Kieros’un Herakleialılar tarafından kurulduğu ifade edilse de Memnon’dan güvenle çıkarılabilecek sonuç, kentin Prusias’ın fethi sırasında Herakleia’nın kontrolünde olduğudur. Nitekim güncel arkeolojik yayınlarda da kentin kuruluşu meselesi Memnon’a dayanılarak ele alınmakla birlikte, bu yorumun kaynak metnin doğrudan söylediğinden daha ileri bir çıkarım olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.
Kieros adının kendisi de kentin daha eski tarihini anlamak bakımından önemlidir. Photios aracılığıyla aktarılan gelenekte kentin, yakınından geçen Kieros adlı nehirden adını aldığı belirtilmektedir. Bu durum, yer adının Bithynia Krallığı’nın siyasi hâkimiyetinden daha eski bir coğrafi adlandırma tabakasına ait olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte hidronimin dilsel ve etnik kökenini belirleyecek yeterli veri bulunmadığından, Kieros adını doğrudan belirli bir Anadolu, Trak veya Yunan halkına bağlamak şimdilik ihtiyatla yaklaşılması gereken bir konudur.
I. Prusias’ın Fethi ve Kentin Yeniden Adlandırılması
Kieros tarihindeki en açık siyasal dönüşümlerden biri Bithynia Kralı I. Prusias döneminde gerçekleşmiştir. I. Prusias’ın hükümdarlığı, Bithynia Krallığı’nın sınırlarını genişlettiği ve özellikle Herakleia Pontike’nin etki alanındaki bölgeler üzerinde baskı kurduğu bir dönemdir.
Memnon’un anlatısına göre Prusias, Kieros’u Herakleialılardan almış, kendi ülkesine katmış ve kente kendi adını vermiştir. İngilizce çeviride bu dönüşüm, kralın Kieros’u ele geçirerek “changed its name to Prusias” şeklinde ifade edilir (Memnon, FGrHist 434 F 1, 20).
Bu ifade, Konuralp’in tarihsel adlandırma süreci açısından sahip olduğumuz en önemli birincil kaynak verilerinden biridir. Memnon’un aktardığı bilgi üç hususu açık biçimde ortaya koymaktadır: Prusias’ın fethinden önce Kieros adlı bir kent bulunmaktadır; kent Herakleia Pontike’nin kontrolündedir ve I. Prusias tarafından ele geçirildikten sonra hükümdarın adıyla Prusias olarak yeniden adlandırılmıştır.
Buna karşılık kaynak, kentin I. Prusias tarafından sıfırdan kurulduğunu söylemez. Dolayısıyla burada söz konusu olan olay bir kent kuruluşundan çok, mevcut bir kentin fethedilmesi, Bithynia Krallığı’na katılması ve krallık ideolojisi doğrultusunda yeniden adlandırılmasıdır. Bu ayrım Konuralp’in Helenistik tarihini yorumlamak bakımından temel önemdedir.
Prusias’tan Prusias ad Hypium’a
I. Prusias’ın verdiği ad başlangıçta yalnızca Prusias idi. Ancak Bithynia coğrafyasında aynı hükümdarın adıyla ilişkilendirilen başka kentlerin de bulunması, zaman içerisinde ayırt edici coğrafi tanımlamaları gerekli hâle getirmiştir. Özellikle Kios’un da I. Prusias ile ilişkilendirilerek Prusias adıyla anılması, iki kentin antik ve modern literatürde zaman zaman birbirine karıştırılmasına neden olmuştur (Memnon, FGrHist 434; ayrıca bkz. Plinius, Naturalis Historia V).
Konuralp’teki kent bu nedenle Hypios Nehri ile ilişkilendirilerek Prusias pros Hypio ve Latinleştirilmiş biçimiyle Prusias ad Hypium adıyla tanımlanmıştır. Böylece kentin adı aynı zamanda coğrafi konumunun bir göstergesine dönüşmüştür.
Roma hâkimiyeti altında Prusias ad Hypium, özellikle İmparatorluk Dönemi’nde gelişmiş bir kent merkezi hâline gelmiştir. Tiyatro, su kemerleri, köprüler, yazıtlar ve sikkeler kentin Roma dönemindeki kamusal yaşamının ve kent kültürünün arkeolojik göstergeleridir. Epigrafik veriler kentte phyle örgütlenmesinin geliştiğini ve Roma İmparatorluk Dönemi’nde kentsel kurumların canlılığını koruduğunu göstermektedir. Prusias ad Hypium’un Roma döneminde Bithynia’nın önemli kentlerinden biri hâline geldiği ve Nikomedia ile Amastris arasındaki ulaşım güzergâhı üzerinde bulunduğu anlaşılmaktadır.
Bizans Dönemi: Antik Kent ile Osmanlı Yerleşmesi Arasındaki Köprü
Prusias ad Hypium’un tarihi Roma İmparatorluk Dönemi’nin sona ermesiyle kesilmemiştir. Geç Antik Çağ’da kent, değişen idari ve dinsel yapılanma içerisinde varlığını sürdürmüş ve Honorias eyaletine bağlı bir piskoposluk merkezi hâline gelmiştir. Prusias ad Hypium piskoposlarının kilise konsillerine katılımları, kentin adının ve kurumsal varlığının Bizans döneminde devam ettiğini göstermektedir.
Bununla birlikte Geç Roma ve Erken Bizans dönemlerinde kentin fiziksel yapısı dönüşmeye başlamıştır. Klasik Roma kentinin anıtsal kamusal yapılarının işlevleri değişirken dinsel yapılar ve piskoposluk örgütlenmesi giderek daha belirleyici hâle gelmiştir. Bu nedenle Prusias ad Hypium’dan Osmanlı Üskübü’süne geçişi, antik kentin bir anda ortadan kalkması ve yerine bütünüyle yeni bir yerleşmenin kurulması şeklinde düşünmek yerine, uzun süreli bir kentsel dönüşüm süreci içerisinde değerlendirmek daha doğru görünmektedir.
Konur Alp ve Erken Osmanlı Hakimiyeti
Kentin tarihinde ikinci büyük siyasal kırılma, Kuzeybatı Anadolu’daki erken Osmanlı yayılması sırasında gerçekleşmiştir. Osmanlı kroniklerinde adı geçen Konur Alp, Osman Gazi ve Orhan Gazi dönemlerinde özellikle Sakarya havzasından Batı Karadeniz’e uzanan bölgede faaliyet gösteren uç beylerinden biridir.
Ekrem Konukçu’nun erken Osmanlı kaynaklarını değerlendirdiği çalışmasına göre Konur Alp’in faaliyet sahası Akyazı, Mudurnu ve Düzce–Melen havzasını içine alan geniş bir coğrafyayla ilişkilidir. Daha sonra bu bölgenin Konur Alp’in adıyla Konur Alp İli / Konurapa şeklinde anılması, fetih hareketinin bölgesel hafıza üzerindeki kalıcı etkisini göstermektedir (Konukçu, 2014, s. 15-24).
Ancak burada önemli bir terminolojik ayrım yapılmalıdır. Konurapa ile Üskübü’yü birbirini izleyen iki kent adı gibi değerlendirmek doğru değildir. Konurapa esas olarak Konur Alp’in hâkimiyet alanıyla bağlantılı daha geniş bir bölgesel ve idari coğrafyayı ifade ederken, Üskübü antik Prusias ad Hypium’un bulunduğu yerleşmenin Osmanlı dönemindeki adı olarak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim Konur Alp İli üzerine yapılan çalışmalarda Prusias pros Hypios, Üskübü ve Konurapa adlarının aynı tarihsel coğrafyanın farklı dönem ve ölçeklerdeki adlandırmaları olarak ele alındığı görülmektedir (Konukçu, 2014, s. 15-24).
Bu nedenle erken Osmanlı dönemindeki dönüşümü basitçe “Prusias → Konurapa” biçiminde bir isim değişikliği olarak açıklamak yerine, Bizans kentinin Osmanlı hâkimiyetine girmesi ve bunun ardından bölgenin yeni bir siyasi-idari coğrafyanın parçası hâline gelmesi şeklinde değerlendirmek daha isabetlidir.
Üskübü: Osmanlı Yerleşmesi
Osmanlı döneminde eski Prusias ad Hypium yerleşmesinin bulunduğu alan Üskübü adıyla anılmaya başlamıştır. Üskübü’nün tarihsel gelişimi, antik kentin anıtsal merkezinin küçülmesiyle birlikte yeni bir yerleşim dokusunun ortaya çıkışını yansıtır. Antik yapıların kalıntıları bütünüyle ortadan kalkmamış; tiyatro, su yapıları, mezar stelleri, yazıtlar ve çeşitli mimari parçalar Osmanlı yerleşmesinin çevresinde ve kimi zaman onun yapı dokusu içerisinde varlıklarını sürdürmüştür.
Bu nedenle Üskübü’yü Prusias ad Hypium’dan tamamen bağımsız yeni bir yerleşme olarak değerlendirmek yerine, antik ve Orta Çağ yerleşim alanının üzerinde ve çevresinde gelişen Osmanlı yerleşmesi olarak ele almak mümkündür. Osmanlı dönemi Üskübü’sünün tarihinin ayrıca arşiv belgeleri, vakıf kayıtları, nüfus defterleri, salnameler ve seyyah anlatıları üzerinden ayrıntılı biçimde incelenmektedir.
Üskübü’den Konuralp’e
Cumhuriyet döneminde gerçekleşen son büyük adlandırma değişikliği, Üskübü adının yerini Konuralp adının almasıdır. Bu değişiklik yalnızca idari bir isim değişikliği değildir; aynı zamanda erken Osmanlı fetih hafızasının modern yer adı üzerinden yeniden görünür hâle gelmesidir.
Üskübü’de 1954 yılında belediye teşkilatı kurulmuş, yerleşim 1958 yılında bucak merkezi olmuş ve 1964 yılında Üskübü bucağının adı Konuralp olarak değiştirilmiştir. Böylece yaklaşık altı yüzyıllık Osmanlı yer adı yerine, bölgenin fethiyle özdeşleştirilen Konur Alp’in adı modern yerleşmenin resmî adına dönüşmüştür.
Bu noktada dikkat çekici bir tarihsel durum ortaya çıkmaktadır. I. Prusias döneminde kent, bölgeyi ele geçiren Bithynia hükümdarının adıyla Prusias olarak yeniden adlandırılmış; Cumhuriyet döneminde ise yerleşme, erken Osmanlı fetih geleneğinin önemli şahsiyetlerinden Konur Alp’in adıyla Konuralp olarak adlandırılmıştır. Aralarında iki bin yılı aşkın zaman bulunmasına rağmen her iki adlandırma da siyasi hâkimiyet ve tarihsel hafıza ile yer adı arasındaki ilişkiyi göstermektedir. Bununla birlikte bu benzerlik, iki olayın aynı tarihsel koşullara sahip olduğu anlamına gelmez; biri Helenistik krallık ideolojisinin, diğeri ise modern dönemde tarihsel hafızaya dayalı toponimik tercihin ürünüdür.
Bir Kent, Birçok Ad, Süreklilik Gösteren Bir Coğrafya
Konuralp’in tarihini yalnızca birbirini izleyen isimlerin kronolojisi şeklinde okumak yeterli değildir. Kieros, Prusias, Prusias ad Hypium, Üskübü ve Konuralp, aynı coğrafyanın farklı dönemlerde kazandığı siyasi, kültürel ve toplumsal kimliklerin izlerini taşımaktadır.
Kieros, Prusias öncesindeki yerleşimi ve Herakleia Pontike ile kurulan siyasal ilişkiyi; Prusias, Bithynia Krallığı’nın bölge üzerindeki hâkimiyetini; Prusias ad Hypium, Helenistik kökenli kentin Roma ve Geç Antik Çağ dünyasındaki gelişimini; Üskübü, Osmanlı dönemindeki yerleşim düzenini; Konuralp ise erken Osmanlı fetih hafızasının Cumhuriyet dönemindeki yeniden adlandırmasını temsil etmektedir.
Bu nedenle Konuralp’in tarihsel gelişimi en yalın biçimiyle:
Kieros → Prusias → Prusias ad Hypium → Bizans dönemi Prusias’ı → Osmanlı dönemi Üskübü → günümüz Konuralp’i
şeklinde izlenebilir.
Konurapa ise bu çizginin arasına yerleştirilecek basit bir kent adı değil, Konur Alp’in adıyla ilişkilendirilen daha geniş tarihsel ve idari coğrafyanın adı olarak ayrıca değerlendirilmelidir.
Sonuç olarak günümüz Konuralp’i, yalnızca Roma dönemine ait bir antik kentin üzerinde kurulmuş modern bir yerleşme değildir. Aynı alan, Kieros’tan Bithynia Prusias’ına, Roma ve Bizans kentinden Osmanlı Üskübü’süne ve oradan günümüz Konuralp’ine uzanan çok katmanlı bir yerleşim tarihinin taşıyıcısıdır. Kentin adları değişmiş; siyasi hâkimiyetler, dinî kurumlar, yönetim biçimleri ve kentsel dokular dönüşmüş, fakat yerleşimin Hypios havzasındaki coğrafi odağı tarih boyunca önemini büyük ölçüde korumuştur. Konuralp’i özgün kılan da tam olarak bu çok katmanlı tarihsel sürekliliktir.
Zerrin Avan
Kaynakça
Konukçu, E. (2014). “Konur Alp İli”, Türkiyat Mecmuası, 24/2, s. 15-24.
Memnon. Herakleia Pontike Tarihi, FGrHist 434 F 1; Photios, Bibliotheke, Cod. 224.
Özlü, Z. (2009). Batı Karadeniz’de Antik Bir Osmanlı Kenti: Prusias ad Hypium/Üskübü (Konuralp). İstanbul: Düzce Üniversitesi Araştırma Yayınları.
Plinius Secundus. Naturalis Historia, V.
Ptolemaios. Geographia, V.
“Prusias ad Hypium Antik Tiyatrosu: Yeni Kazılar, İlk Veriler”, Höyük.
Karakuş, O. S. (2025). “A Case Study on the Urban Transformation of Prusias ad Hypium”, Geç Roma–Erken Bizans kentsel dönüşümüne ilişkin çalışma.
Yorumlar