Konuralp'in Tykhe Heykeli
Güncelleme tarihi: 15 Ağu
Yazan: Zerrin Avan
"TYCHE"
Prusias ad Hypium’un Talih, Refah ve Kent Kimliğinin Kişileştirilmesi
Antik Yunan ve Roma dünyasında heykel, yalnızca estetik bir üretim alanı değil; dinsel inançların, toplumsal değerlerin ve siyasal-kentsel kimliğin görünür hâle getirildiği başlıca ifade araçlarından biriydi. Tanrıların yanı sıra barış, zafer, bereket, zenginlik ve talih gibi soyut kavramların kişileştirilmesi, özellikle Helenistik ve Roma dönemlerinde kamusal görsel kültürün önemli bir parçasını oluşturmuştur. Tykhe de bu kişileştirmeler arasında, bireylerin olduğu kadar kentlerin talihi ve refahıyla ilişkilendirilen önemli bir tanrısal figürdür (Okan, 2016, s. 1–3).
Tanrıça Tykhe Heykeli
M.S. 2.yüzyıl
Yükseklik: 2.65m.
Bulunduğu yer: Konuralp, Düzce
Bulunduğu tarih: 1931
Sergilendiği yer: İstanbul Arkeoloji Müzesi
1931 yılında Konuralp’te, bulunan ve günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde korunan Tykhe heykeli, bu ikonografik geleneğin Anadolu’daki en dikkat çekici örneklerinden biridir. Yaklaşık 2,65 m yüksekliğindeki mermer eser MS 2. yüzyıla tarihlendirilmekte; anıtsal boyutu, iyi korunmuşluğu ve Tykhe ile çocuk Ploutos’u bir araya getiren kompozisyonuyla Bithynia’nın Roma İmparatorluk Dönemi heykeltıraşlığı içerisinde özel bir yer tutmaktadır (Okan, 2016, s. 10; Traversari, 1993).
Tykhe: Talih ve Değişken Kaderin Tanrıçası
Tykhe (Τύχη), Yunan dünyasında talih, şans, beklenmedik başarı ve yaşam koşullarındaki değişkenliğin kişileştirilmiş biçimidir. Roma dünyasında büyük ölçüde Fortuna ile karşılık bulan tanrıça, özellikle Helenistik Dönem’den itibaren bireylerin yanı sıra kentlerin ve siyasal toplulukların kaderiyle de ilişkilendirilmiştir (Okan, 2016, s. 1–4).
Tykhe’nin mitolojik soyu erken Yunan kaynaklarında Okeanos ve Tethys’e bağlanmaktadır. Hesiodos, Theogonia’da Okeanos ile Tethys’in kızlarını sıralarken Tykhe’nin adını da vermektedir (Hesiodos, Theogonia, 346–366).
Bu bilgi, Tykhe’nin Okeanos soyundan geldiğini gösterir; ancak buradan hareketle tanrıçanın doğrudan “deniz ticareti tanrıçası” olduğu sonucuna varmak doğru değildir. Tykhe’nin denizcilikle bağlantılı görsel dili daha çok elinde taşıdığı dümen gibi atribüler üzerinden gelişmiştir. Dümen, tanrıçanın talihin yönünü değiştiren veya yaşamın gidişatını yönlendiren niteliğinin görsel karşılığıdır.
Dolayısıyla Tykhe’nin temel anlam alanı denizden ziyade talihin değişkenliğidir.
Helenistik Dönem’in değişken siyasal ortamı bu kavramın önemini daha da artırmıştır. Krallıkların yükselmesi ve çökmesi, kentlerin el değiştirmesi ve bireysel yaşamın siyasal gelişmelere bağlı biçimde dönüşmesi, tyche kavramının tarihsel düşüncede giderek daha belirgin bir yer edinmesine yol açmıştır. Böylece Tykhe yalnızca bireysel şansın değil, bir kentin veya devletin yükseliş ve gerileyişinin de açıklayıcı figürlerinden biri hâline gelmiştir.
Bu nedenle Tykhe’yi yalnızca modern anlamdaki “şans tanrıçası” tanımıyla sınırlandırmak eksik kalır. O, iyi talihin yanı sıra talihin değişebilirliğini ve insan yaşamındaki öngörülemeyen dönüşümleri de kişileştirir.
Prusias ad Hypium Tykhesi
Konuralp’te bulunan Tykhe heykeli profilli bir kaide üzerinde ayakta duran anıtsal bir kadın figürü biçimindedir. Tanrıça khiton ve himation giymektedir. Giysinin yoğun ve derin kıvrımları figürün anıtsallığını güçlendirirken, başındaki yüksek başlık heykelin en belirgin ikonografik unsurlarından birini meydana getirir (Okan, 2016, s. 10).
Burada önemli bir ayrıntı bulunmaktadır: Tykhe’nin kent koruyucu niteliğini göstermek üzere başka örneklerde karşılaşılan sur biçimli kule tacı (corona muralis), Konuralp heykelinde kullanılmamıştır. Bunun yerine tanrıçanın başında plastik bitkisel motiflerle bezeli yüksek bir kalathos bulunmaktadır (Okan, 2016, s. 10).
Heykelin sağ kolunun bir bölümü günümüze ulaşmamıştır. Bununla birlikte kompozisyon ve karşılaştırmalı örnekler, tanrıçanın sağ elinde bugün kayıp olan bir dümen tuttuğunu göstermektedir (Traversari, 1993).
Sol kolunda ise meyvelerle dolu büyük bir cornucopia, yani bereket boynuzu bulunmaktadır. Cornucopia üzerinde küçük bir erkek çocuk figürü yer almaktadır. Bu çocuk, zenginliğin kişileştirilmesi olan Ploutos olarak tanımlanmaktadır (Traversari, 1993; Okan, 2016, s. 10).
Böylece heykelin ikonografisi üç temel kavramı bir araya getirir:
Tykhe – talihCornucopia – bolluk ve bereketPloutos – zenginlik
Kayıp dümen de bu anlam dizgesine eklendiğinde heykel, talihin yönlendirdiği bolluk ve zenginliğin anıtsal bir alegorisine dönüşmektedir.
Tykhe’nin Kucağındaki Çocuk: Ploutos
Konuralp heykelinin sanat tarihsel bakımdan en önemli özelliklerinden biri, Tykhe’nin çocuk Ploutos ile birlikte tasvir edilmiş olmasıdır.
Ploutos (Πλοῦτος), Yunan mitolojisinde zenginliğin kişileştirilmesidir. Hesiodos, Demeter ile Iasion’un birleşmesinden Ploutos’un doğduğunu bildirir (Hesiodos, Theogonia, 969–974).
Ploutos’un Demeter’in oğlu olması, zenginlik kavramının erken Yunan düşüncesinde toprak, ürün ve tarımsal bereketle olan bağlantısını ortaya koymaktadır. Bu nedenle Ploutos’un cornucopia ile birlikte gösterilmesi anlamlıdır: zenginlik burada yalnızca para veya maddi servet değil, öncelikle üreten toprağın meydana getirdiği bolluk düşüncesiyle ilişkilidir.
Prusias ad Hypium Tykhesinde cornucopia’nın çeşitli meyvelerle doldurulmuş olması ve çocuk Ploutos’un bu bereket boynuzuyla bütünleşen bir kompozisyon içinde yer alması, heykelin refah ve üretkenlik temasını belirgin biçimde güçlendirmektedir (Okan, 2016, s. 10).
Ancak burada metodolojik bir sınır koymak gerekir. Heykeldeki meyvelerden hareketle Prusias ad Hypium ekonomisinin belirli tarım ürünlerine dayandığını tek başına bu eserden çıkarmak mümkün değildir. Heykel, tarımsal bereket düşüncesini açıkça ifade eder; fakat kentin ekonomik yapısının ayrıntıları arkeolojik, epigrafik ve numismatik verilerle birlikte değerlendirilmelidir.
Eirene–Ploutos Geleneği ile Bağlantı
Konuralp heykelinin ikonografisini daha da önemli hâle getiren unsur, çocuk Ploutos’un yetişkin bir kadın tanrıçanın yanında veya kucağında tasvir edilmesidir.
Bu kompozisyonun Klasik Yunan sanatındaki en önemli örneklerinden biri Eirene ve Ploutos grubudur. Barışın kişileştirilmesi olan Eirene’nin çocuk Ploutos’u taşıdığı bu ünlü kompozisyon Kephisodotos ile ilişkilendirilir. Görsel düşünce oldukça güçlüdür:
Barış, zenginliği büyütür.
Prusias ad Hypium Tykhesi bu geleneği Tykhe ikonografisi içerisinde yeniden yorumlamaktadır. Traversari, Konuralp heykelinin alışılmış Roma İmparatorluk Dönemi Tykhe tipine çocuk Ploutos figürünü eklediğini ve kompozisyonun bu yönüyle daha eski kourotrophos geleneğine bağlandığını belirtmektedir (Traversari, 1993).
Bu ilişkinin antik kaynak bakımından önemli bir karşılığı da Pausanias’ta bulunmaktadır.
Pausanias, Thebai’deki Tykhe kutsal alanını anlatırken Tykhe’nin kollarında çocuk Ploutos’u taşıyan bir heykelden söz eder (Description of Greece, IX.16.2).
Bu bilgi son derece önemlidir; çünkü Tykhe’nin Ploutos taşıması yalnızca Roma Dönemi Prusias ad Hypium heykeltıraşının özgün bir icadı değildir. En geç Klasik Dönem’de bilinen bir ikonografik geleneğin Roma İmparatorluk Dönemi’nde yeniden yorumlanmış biçimidir.
Dolayısıyla Prusias ad Hypium örneğinde iki düşünsel gelenek kesişmektedir:
Eirene + Ploutos = Barışın doğurduğu refah
ve
Tykhe + Ploutos = İyi talihin sağladığı refah.
Konuralp heykeli ikinci düşüncenin anıtsal bir ifadesidir.
Tykhe mi, Eirene mi?
Çocuk Ploutos figürünün Eirene ikonografisiyle güçlü ilişkisi, doğal olarak Konuralp heykelinin Eirene olup olamayacağı sorusunu gündeme getirir.
Ancak mevcut veriler Tykhe teşhisini daha güçlü kılmaktadır.
Bunun en önemli nedenlerinden biri tanrıçanın dümen ve cornucopia atribüleridir. Bunlar Roma İmparatorluk Dönemi Tykhe/Fortuna ikonografisinin karakteristik unsurlarıdır. Traversari de heykeli Tykhe olarak değerlendirmektedir (Traversari, 1993).
Daha da önemlisi, Prusias ad Hypium’un kendi sikkeleri bu teşhise bağımsız bir kanıt sağlamaktadır.
Antoninus Pius dönemine tarihlenen Prusias ad Hypium sikkesinin arka yüzünde Tykhe, kalathoslu, bir elinde dümen, diğerinde cornucopia tutarken tasvir edilmiştir (RPC IV.1, 4841).
Bu sikke üzerindeki tanrıça ile Konuralp heykelinin temel atribüleri arasındaki uyum dikkat çekicidir.
Bununla birlikte sikke ile heykelin aynı prototipi kullandığını ya da sikkenin doğrudan bu heykeli tasvir ettiğini söylemek için elimizde yeterli kanıt bulunmamaktadır.
Kanıtlanan şey daha sınırlı fakat oldukça önemlidir:
Tykhe, Prusias ad Hypium’un Roma İmparatorluk Dönemi kent ikonografisinde kullanılan tanrısal figürlerden biridir.
Prusias ad Hypium’un Kent Tykhesi
Helenistik ve Roma dünyasında Tykhe’nin yalnızca bireysel talihle değil, kentlerin kaderiyle de ilişkilendirilmesi, tanrıçanın kent kimliği açısından özel bir konum kazanmasına yol açmıştır.
Prusias ad Hypium örneğinde hem anıtsal heykelin varlığı hem de kent sikkelerinde Tykhe tipinin kullanılması, tanrıçanın kent açısından önem taşıdığını göstermektedir.
Antoninus Pius dönemine ait sikkenin arka yüzünde yer alan yazı:
ΠΡΟΥϹΙΕΩΝ ΠΡΟϹ ΥΠΙΩ
yani “Hypios yakınındaki Prusiaslıların” ifadesini taşırken, hemen yanında kentin Tykhesi dümen ve cornucopia ile gösterilmektedir (RPC IV.1, 4841).
Bu durum Tykhe’nin kentin kamusal görsel diline girdiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.
Ancak burada “Konuralp’te bulunan heykel Prusias ad Hypium’un resmî kült heykelidir” şeklinde kesin bir sonuca ulaşmak mümkün değildir. Heykelin özgün mimari bağlamı veya onu doğrudan kent kültüyle ilişkilendiren bir yazıt bilinmediği sürece bu yorum varsayım düzeyinde kalmalıdır.
Daha güvenli tanımlama şudur:
Konuralp Tykhe Heykeli, Prusias ad Hypium’un talih, bolluk, zenginlik ve kentsel refah düşüncelerini görünür hâle getiren anıtsal bir kent ikonografisi örneğidir.
Tykhe ve Moirai: Aynı “Kader” Değil
Tykhe’nin kaderle ilişkisi açıklanırken onu Moirai ile özdeşleştirmemek gerekir.
Moirai —Klotho, Lakhesis ve Atropos— Yunan mitolojik düşüncesinde yaşam payı, yaşam süresi ve ölümün kaçınılmazlığıyla bağlantılıdır. Tykhe ise farklı bir anlam alanında bulunur: insanın veya kentin başına gelen beklenmedik değişimler, iyi ya da kötü talih ve koşulların değişkenliği onun başlıca alanıdır.
Dolayısıyla Tykhe geleceği bilen bir kehanet tanrıçası değildir.
Dümen de tanrıçanın “kader hakkında bilgi sahibi olduğunu” göstermekten ziyade, talihin insan yaşamının veya kentlerin gidişatını değiştirebilen yönünü simgeler.
Bu nedenle Tykhe’nin anlamını “kader” kelimesiyle karşılamak mümkün olmakla birlikte, Türkçedeki kaçınılmaz ve önceden belirlenmiş kader anlayışıyla bire bir özdeşleştirmek yanıltıcı olabilir.
Talih, Tykhe’nin anlam dünyasını çoğu durumda daha doğru karşılayan kavramdır.
Heykel Nerede Duruyordu?
Konuralp Tykhesinin özgün yerleştirme bağlamı, eserin yorumlanmasındaki önemli sorunlardan biridir.
Heykelin 2,65 metreyi bulan anıtsal boyutu, kamusal veya kutsal nitelikte önemli bir mekânda sergilenmiş olabileceğini düşündürmektedir. Ancak mevcut verilerle heykelin agora, tapınak, ana cadde veya başka belirli bir yapıda bulunduğunu kesin olarak söylemek mümkün değildir.
Dolayısıyla “heykel bir yol güzergâhı boyunca izleyicileri karşılıyordu” gibi ifadeler, doğrudan arkeolojik kanıt ortaya konmadıkça kesin bilgi şeklinde kullanılmamalıdır.
Bununla birlikte boyutları ve işçilik kalitesi, eserin güçlü bir kamusal görünürlük için tasarlandığını düşündürmektedir. Prusias ad Hypium gibi Roma İmparatorluk Dönemi’nde tiyatro, kamusal yapılar, yazıtlar ve zengin bir kent yaşamıyla temsil edilen bir merkezde böylesine anıtsal bir Tykhe tasvirinin bulunması, kentin kendi refahını görsel kültür aracılığıyla ifade etme biçimlerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Sanat, İnanç ve Kent Kimliği
Konuralp Tykhe Heykeli’nin önemi, estetik biçim ile dinsel anlamın aynı kompozisyonda birleşmesinde yatmaktadır.
Tanrıçanın üzerindeki giysinin düzenlenişi, anıtsal ölçüsü ve heykeltıraşlık işçiliği Roma Dönemi plastik sanatının biçimsel özelliklerini yansıtırken; kalathos, cornucopia, Ploutos ve kayıp dümen belirli kavramların görsel karşılıklarıdır.
Bu nedenle heykelde biçim ve anlam birbirinden ayrı değildir.
Dümen, talihin yönlendirici ve değişken gücünü;
cornucopia, bolluk ve bereketi;
meyveler, toprağın üretkenliğini;
Ploutos, zenginliği;
Tykhe ise bütün bunların gerçekleşmesini veya kaybedilmesini belirleyebilen talihi kişileştirir.
Böylece heykel, Prusias ad Hypium toplumunun refah kavramını tek bir anıtsal figür içerisinde görünür hâle getirmektedir.
Bu noktada sanat eseri yalnızca bir tanrıçanın tasviri değildir. Kentin kendisi hakkında oluşturduğu ideal görüntünün de taşıyıcısıdır: bereketli, zengin ve iyi talihin koruması altındaki bir Prusias ad Hypium.
Sonuç
1931 yılında Konuralp’te bulunan ve günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde korunan Tykhe Heykeli, Roma İmparatorluk Dönemi Bithynia heykeltıraşlığının önemli anıtsal eserlerinden biridir. Yaklaşık 2,65 m yüksekliğindeki heykel MS 2. yüzyıla tarihlendirilmekte; kalathosu, cornucopia’sı, çocuk Ploutos figürü ve bugün kayıp olan dümeniyle gelişmiş bir ikonografik program ortaya koymaktadır (Traversari, 1993; Okan, 2016, s. 10).
Eserin anlamını yalnızca “şans tanrıçası” kavramıyla açıklamak yeterli değildir. Kompozisyonda Tykhe talihin değişkenliğini, cornucopia bolluk ve üretkenliği, Ploutos ise zenginliği kişileştirmektedir. Böylece talih–bereket–zenginlik kavramları aynı anıtsal figürde bir araya getirilmiştir.
Çocuk Ploutos’un varlığı, heykeli Klasik Dönem Eirene–Ploutos geleneğiyle ve Pausanias’ın aktardığı Thebai Tykhe–Ploutos heykeliyle ilişkilendirmektedir. Bununla birlikte dümen, cornucopia ve kalathos gibi atribüler ile Prusias ad Hypium sikkelerindeki Tykhe tasvirleri, Konuralp heykelinin Tykhe olarak teşhis edilmesini güçlü biçimde desteklemektedir.
Heykelin kentin resmî kült heykeli olduğu veya hangi yapıda bulunduğu ise mevcut verilerle kesin olarak kanıtlanamamaktadır. Bu nedenle eseri Prusias ad Hypium’un kent talihini, bolluğunu ve refahını temsil eden anıtsal bir Tykhe tasviri olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Konuralp Tykhesi bu bakımdan yalnızca antik bir tanrıça heykeli değildir. O, Roma Dönemi Prusias ad Hypium toplumunun kendi kentinin geleceğini, refahını ve iyi talihini nasıl görselleştirdiğini günümüze taşıyan bir sanat tarihi belgesidir.
Zerrin Avan
Kaynakça
Hesiodos. Theogonia (Tanrıların Doğuşu), 346–366; 969–974.
Pausanias. Description of Greece, I.8.2; IX.16.2.
Okan, E. (2016). “Tykhe ya da Fortuna.” Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(1), s. 1–14.
Stillwell, R.; MacDonald, W. L.; McAlister, M. H. (Ed.) (1976). The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton: Princeton University Press, “Prusias ad Hypium (Konuralp or Üskübü), Turkey” maddesi.
Traversari, G. (1993). La Tyche da Prusias ad Hypium e la “Scuola” micro-asiatica di Nicomedia. Rivista di Archeologia, Supplementi 11. Roma: Giorgio Bretschneider.
Zeyrek, T.; Çelik, G. B. (2005). Prusias ad Hypium: Anadolu’nun Kuzeybatısında Antik Bir Kent. İstanbul.
Roman Provincial Coinage Online, RPC IV.1, no. 4841: Prusias ad Hypium, Antoninus Pius; arka yüz: kalathoslu Tykhe, dümen ve cornucopia ile.
Yorumlar