Prusias ad Hypium’da Bir Yerel Elit: Klaudios Tineios Asklepiodotos
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
MS 3. yüzyıla tarihlenen bir onurlandırma yazıtı, Prusias ad Hypium’da bir yerel seçkinin kent yaşamında üstlenebildiği görevlerin genişliğini ortaya koyar. Yazıtta adı geçen Klaudios Tineios Asklepiodotos; yönetim, ekonomi, eğitim, din ve törensel yaşamla ilişkili birçok görevi yerine getirmiştir. Bu kariyer, Roma İmparatorluk Dönemi’nde bir Anadolu kentinin yalnızca merkezî yönetim tarafından değil, güçlü yerel kurumlar ve bu kurumlarda görev alan kent elitleri aracılığıyla işlediğini göstermesi bakımından önemlidir.
Bir yazıt bize bir insanın hayatı hakkında ne anlatabilir?
Antik kentlerin gündelik yaşamını anlamak için yalnızca mimari kalıntılar yeterli değildir.
Tiyatro, köprü, sur veya kamusal yapılar kentin fiziksel çevresini gösterirken yazıtlar, bu mekânların içinde yaşayan insanların görevlerini, ilişkilerini ve toplumdaki konumlarını görünür hâle getirebilir.
Prusias ad Hypium’dan bilinen bir onurlandırma yazıtı da bize böyle bir kişi hakkında bilgi verir:
Klaudios Tineios Asklepiodotos.
Yazıt, Asklepiodotos’un yalnızca adını değil, kent adına üstlendiği çok sayıda kamusal görevi de sıralar. Bu nedenle metin, tek bir bireyin biyografisinden daha fazlasıdır. Aynı zamanda MS 3. yüzyılda Prusias ad Hypium’da kamusal kariyerin nasıl kurulabildiğine ilişkin önemli bir belge niteliğindedir.
Yazıt
Uğurlu olsun! [O,] yurtsever, her işinde dürüst, gymnasiarchos’luğu görkemli biçimde, agoranomos’luğu dikkat çekici şekilde, grammateus’luğu seçkin bir şekilde, zeytinle ilişkili mali kaynakların yönetiminden sorumlu argyrotamias görevini, en yüksek yöneticilik görevini onurlu biçimde yerine getirmiş, imparatorların kendilerini ve kutsal ordularını defalarca uğurlamış ve anavatana birçok başka görev ve hizmette bulunmuş olan Kl(audios) Tineios Asklepiodotos..
“Uğurlu olsun”
Yazıt, antik dünyada sık karşılaşılan bir formülle başlar:
Agathēi Tykhēi — Ἀγαθῇ Τύχῃ
Bu ifade Türkçeye yaklaşık olarak “Uğurlu olsun”, “İyi talihle” ya da “Hayırlı talihle” biçiminde çevrilebilir.
Roma İmparatorluk Dönemi kent yazıtlarında benzer ifadeler, kamusal kararların, adakların ve onurlandırmaların başlangıcında kullanılabilmektedir.
Burada asıl önemli nokta, bu sözün Asklepiodotos’un kişisel kaderini anlatmasından çok, yazıtın kamusal ve törensel niteliğini vurgulamasıdır. Ardından kişinin kent için yerine getirdiği görevler sıralanır.
Klaudios Tineios Asklepiodotos kimdi?
Yazıtta Asklepiodotos, yurtseverliği ve görevlerini yerine getiriş biçimi övülerek onurlandırılır.
Metinde onun;
gymnasiarchos, agoranomos, grammateus, mali görevli, arkhon ve rahip
olarak hizmet ettiği anlaşılmaktadır.
Bu görevlerin tamamının aynı kişide toplanması dikkat çekicidir. Çünkü kent yaşamının birbirinden farklı alanlarını kapsarlar. Bir başka ifadeyle Asklepiodotos’un kariyeri yalnızca “yönetici” olmasından ibaret değildir. Kent ekonomisi, kamusal düzen, eğitim, dinsel yaşam ve siyasal temsil birbirine bağlanmaktadır.
Gymnasiarchos: Kentin eğitim ve gymnasion yaşamı
Asklepiodotos’un üstlendiği görevlerden biri gymnasiarchosluktur.
Gymnasion, antik Yunan ve Roma kentlerinde yalnızca spor yapılan bir yer değildi. Özellikle seçkin yurttaşların eğitiminde, gençlerin toplumsal hayata hazırlanmasında ve kent kültürünün aktarılmasında önemli bir kurumdu.
Gymnasiarchos ise bu kurumun yönetimi ve masraflarıyla ilişkili sorumluluklar üstlenebilirdi.
Yazıtta Asklepiodotos’un gymnasiarchosluğu övgüyle anılmaktadır. Bu bilgi bize en azından Prusias ad Hypium’un kamusal yaşamında gymnasion kurumunun ve onunla ilişkili bir yönetim görevinin bulunduğunu göstermektedir.
Ancak yazıttan hareketle gymnasion yapısının tam konumunu veya mimari biçimini belirlemek mümkün değildir. Burada kurum ile arkeolojik yapıyı birbirinden ayırmak gerekir.
Agoranomos: Kentin pazarı ve kamusal düzeni
Bir başka görev agoranomosluktur.
Agoranomos, genel olarak agora ve pazar hayatının düzenlenmesiyle ilişkili bir kent görevlisidir. Fiyat denetimleri, ticari düzen, ölçü ve tartılar ya da pazarın işleyişi gibi görevler farklı kentlerde bu makamla ilişkilendirilebilmektedir. Asklepiodotos’un bu görevi üstlenmiş olması, onun kent ekonomisinin gündelik işleyişinde de sorumluluk aldığını gösterir.
Bu durum Prusias ad Hypium’un kamusal yaşamını düşünürken önemlidir. Antik kent yalnızca tapınaklar ve anıtlardan oluşmuyordu. Pazarın işlemesi, mal dolaşımı, kamusal alanın düzenlenmesi ve ekonomik faaliyetlerin denetlenmesi de kentin yönetiminin bir parçasıydı.
Grammateus: Kentin yazılı yönetimi
Yazıtta geçen bir diğer görev grammateusluktur.
Grammateus sözcüğü genel olarak yazman veya sekreter olarak çevrilebilir. Ancak antik kent yönetimi içinde bu makam, günümüzdeki sıradan bir sekreterlik görevi gibi düşünülmemelidir. Kent kararlarının yazılması, resmî kayıtların tutulması ve yönetimin yazılı işleyişi açısından grammateus önemli bir görev üstlenebilirdi. Bu ayrıntı, Prusias ad Hypium’daki yönetimin yalnızca sözlü kararlarla değil, yazılı bürokratik uygulamalarla da sürdürüldüğünü hatırlatır. Bugün antik kentlerden kalan yazıtların kendileri de bu yazılı kamusal kültürün ürünleridir.
Kent gelirleri ve mali sorumluluk
Asklepiodotos’un kariyerinde mali bir görev de bulunmaktadır.
Yazıtın ilgili bölümünde zeytinle ilişkili gelirlerin yönetimine dair bir sorumluluktan söz edilmektedir.
Bu ifade özellikle dikkat çekicidir. Ancak buradan hemen “zeytin Prusias ad Hypium ekonomisinin temel ürünüydü” sonucuna ulaşmak doğru olmaz.
Yazıtın güvenli biçimde gösterdiği şey daha sınırlıdır:
Zeytinle ilişkili belirli gelirlerin kent maliyesi içerisinde yönetilen bir gelir kalemi hâline gelmiş olması mümkündür. Bu bilgi, Prusias ad Hypium’un ekonomik tarihine ilişkin araştırılması gereken yeni bir soru ortaya çıkarır.
Zeytin üretiminin kent ekonomisindeki yeri neydi?
Bu gelir hangi kaynaktan sağlanıyordu?
Kamusal giderlere nasıl aktarılıyordu?
Tek bir yazıt bu soruların tamamını cevaplamaz; fakat onların sorulmasını sağlar.
Arkhon: Kent yönetiminin üst kademesi
Yazıt Asklepiodotos’un arkhonluk görevinden de söz eder.
Arkhon terimi, Yunan kent geleneğinde farklı dönem ve kentlerde yönetim makamlarını ifade etmek için kullanılmıştır. Roma İmparatorluk Dönemi’nde Anadolu’daki birçok kent, Roma egemenliği altında bulunmasına rağmen polis kurumlarının ve geleneksel Yunan kökenli makamların bir bölümünü kullanmaya devam etmiştir. Bu nedenle Asklepiodotos’un arkhonluğu, Prusias ad Hypium’daki yerel yönetim kültürünün önemli göstergelerinden biridir. Fakat bundan kentin Roma’dan bağımsız hareket ettiği sonucu çıkarılmamalıdır.
Tam tersine Roma İmparatorluğu’nun eyalet düzeni içerisinde yerel kentlerin kendi kurumlarını sürdürmesi, imparatorluk yönetiminin karakteristik özelliklerinden biriydi. Prusias ad Hypium da bu yapının içinde değerlendirilmelidir.
Zeus Olympios’un rahibi
Asklepiodotos’un görevleri arasında Zeus Olympios rahipliği de bulunmaktadır.
Bu durum onun yalnızca idarî değil, dinsel yaşamda da önemli bir konum taşıdığını gösterir. Antik kentte din ile siyaset bugünkü anlamda birbirinden bütünüyle ayrılmış alanlar değildi. Kamusal görevler, festivaller, kurban törenleri, rahiplikler ve kent yönetimi birbirleriyle yakından ilişkili olabilirdi.
Yazıt Asklepiodotos’u aynı zamanda Zeus Olympios’un agonothetesi, yani kültle ilişkili yarışma ve festival düzeninin sorumlularından biri olarak da tanımlar.
Dolayısıyla rahiplik görevi Asklepiodotos’un kamusal prestijinin bir başka boyutudur. Ancak Zeus Olympios rahipliğini doğrudan ve otomatik biçimde imparator kültü rahipliği olarak tanımlamak doğru olmaz.
Zeus Olympios kültünün yerel dinsel yaşam içindeki yeri ile Roma imparatorluk ideolojisi arasındaki ilişkinin ayrıca incelenmesi gerekir. Bu ayrım, yazıttan çıkarabileceğimiz sonuçların sınırını korumak bakımından önemlidir.
İmparatorları ve “kutsal orduları” karşılamak
Yazıtın en dikkat çekici bölümlerinden biri, Asklepiodotos’un imparatorların ve kutsal olarak nitelenen orduların geçişi sırasında yerine getirdiği hizmetlerin anılmasıdır.
Bu bilgi Prusias ad Hypium’un yalnızca kendi iç kurumlarına sahip yerel bir kent olmadığını gösterir. Kent aynı zamanda Roma İmparatorluğu’nun daha geniş askerî ve siyasal dolaşım ağlarıyla ilişkiliydi. Bir imparatorun veya ordunun bir kentten geçmesi sıradan bir olay değildi. Konaklama, iaşe, tören, karşılama ve uğurlama gibi hizmetler kent yönetimi ve özellikle yerel elitler üzerinde önemli sorumluluklar oluşturabiliyordu.
Asklepiodotos’un bu hizmetlerinin özellikle övülmesi, kent adına üstlendiği görevin toplumsal prestij taşıdığını göstermektedir.
Burada yerel elitin temel işlevlerinden biri daha görünür hâle gelir:
kent ile imparatorluk arasındaki ilişkinin aracısı olmak.
Yerel elit neden bu kadar çok görev üstleniyordu?
Roma İmparatorluk Dönemi Anadolu kentlerinde kamusal yaşamın sürdürülmesi büyük ölçüde yerel seçkinlerin katılımına bağlıydı.
Varlıklı ve nüfuzlu yurttaşlar; yönetim görevleri üstlenebilir, kamusal harcamalara katkıda bulunabilir,
dinsel görevler alabilir, festivalleri destekleyebilir ve kent adına imparatorluk makamlarıyla ilişki kurabilirdi.
Bunun karşılığında kent toplumu da bu kişileri heykeller, yazıtlar ve kamusal onurlandırmalar aracılığıyla görünür kılardı. Bu nedenle Asklepiodotos’un yazıtı yalnızca “iyi işler yapmış bir kişinin övgüsü” değildir.
Yazıt aynı zamanda yerel elit ile kent arasındaki karşılıklı ilişkinin belgesidir. Kişi kente hizmet eder.
Kent de onun hizmetini kamusal hafızaya kaydeder.
Bir yazıt üzerinden Prusias ad Hypium’u okumak
Klaudios Tineios Asklepiodotos’un kariyeri Prusias ad Hypium’un MS 3. yüzyıldaki kamusal yaşamına ilişkin önemli ipuçları sunmaktadır.
Yazıtta;
gymnasionla ilişkili bir görev, agora düzeni, yazılı kent yönetimi, mali sorumluluklar, arkhonluk, rahiplik ve imparatorlukla ilişkili törensel hizmetler aynı kişinin kariyerinde birleşmektedir.
Bu durum kentin kurumsal yaşamının çeşitli alanlardan oluştuğunu gösterir. Fakat yazıtın asıl önemi belki de bundan daha fazlasıdır. Çünkü bize Roma İmparatorluğu’nun bir Anadolu kentinde nasıl işlediğini insan ölçeğinde görme imkânı verir. Roma’nın varlığı yalnızca askerler, valiler veya imparator heykelleri aracılığıyla görünür değildi. İmparatorluk düzeni aynı zamanda kendi kentinde agora ile ilgilenen, gymnasionu yöneten, mali görev üstlenen, rahiplik yapan ve gerektiğinde imparatoru karşılayan yerel bir yurttaşın kariyerinde de şekilleniyordu.
Konuralp’te bugün neyi görüyoruz, neyi göremiyoruz?
Bugün Prusias ad Hypium denildiğinde ilk akla gelen yapılar genellikle antik tiyatro, surlar ve diğer arkeolojik kalıntılardır.
Bunlar antik kentin görünür maddi izleridir. Ancak Asklepiodotos yazıtı bize daha zor görülen başka bir kenti hatırlatır:
görevlerin, kurumların, toplumsal hiyerarşilerin ve kamusal sorumlulukların oluşturduğu yaşayan kenti.
Bir gymnasionun duvarları ortadan kalkabilir.
Bir pazarın günlük hareketliliği sona erebilir.
Bir görevlinin evi bulunamayabilir.
Fakat bir yazıt, bütün bu kaybolmuş ilişkilerin küçük bir bölümünü günümüze taşıyabilir.
Bu nedenle Prusias ad Hypium’u yalnızca anıtsal kalıntılar üzerinden değil, burada yaşamış insanların üstlendiği roller üzerinden de okumak gerekir.
Klaudios Tineios Asklepiodotos’un yazıtı tam da bunu yapmamızı sağlar.
Bize tek bir insan üzerinden şu soruyu sordurur:
Bir Roma kentini gerçekten kimler işletiyordu?
Cevaplardan biri, Prusias ad Hypium örneğinde açıkça görülmektedir:
Kentin kendi yerel elitleri.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Ameling, Walter. Die Inschriften von Prusias ad Hypium. Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien 27. Bonn: Rudolf Habelt, 1985.
IK Prusias ad Hypium 1. Klaudios Tineios Asklepiodotos onurlandırma yazıtı, MS 202–212. Walter Ameling, Die Inschriften von Prusias ad Hypium, IK 27, no. 1.
Yazıt için kısa kaynak notu
Bu yazıda temel alınan onurlandırma yazıtı, Walter Ameling’in Die Inschriften von Prusias ad Hypium corpusunda no. 1olarak yayımlanmıştır. Yazıt MS 202–212 arasına tarihlendirilmektedir.
Yorumlar