I. Prusias’ın Kent Politikası: Kieros’tan Prusias’a
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Bithynia Kralı I. Prusias’ın hükümdarlığı, krallığın yalnızca askerî olarak genişlediği değil, ele geçirilen bazı kentlerin yeni hanedan adlarıyla yeniden tanımlandığı bir dönemdir. Kios’un Prusias, Myrleia’nın Apameia adını alması ve Herakleia Pontike’nin hâkimiyetindeki Kieros’un ele geçirildikten sonra Prusias olarak yeniden adlandırılması, kent adı ile siyasal egemenlik arasındaki ilişkiyi görünür kılar. Bugünkü Konuralp’in Helenistik tarihindeki en önemli kırılmalardan biri de tam burada gerçekleşmiştir.
I. Prusias ve genişleyen Bithynia
Bithynia Krallığı’nın Helenistik Dönem’deki siyasal ve coğrafi genişlemesinde I. Prusias’ın hükümdarlığı önemli bir aşamadır.
Ziaelas’ın oğlu olan I. Prusias, MÖ 3. yüzyılın sonlarından MÖ 182’ye kadar hüküm sürmüş; krallığın etki alanını özellikle Propontis’in güneyi ve doğu Bithynia yönünde genişletmiştir. Ancak onun dönemini yalnızca askerî fetihler üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. I. Prusias’ın hâkimiyetine geçen bazı eski kentler yeni adlarla tanımlanmıştır.
Bu durum şu soruyu gündeme getirir:
Bir hükümdarın kendi adını bir kente vermesi yalnızca isim değişikliği midir, yoksa yeni siyasal hâkimiyetin mekâna kaydedilme biçimlerinden biri midir?
Kieros’un Prusias’a dönüşümü bu sorunun Konuralp tarihindeki en önemli örneklerinden biridir.
Kios: Prusias adını taşıyan başka bir kent
I. Prusias’ın kentlerle kurduğu ilişkiyi anlamak açısından en önemli karşılaştırma örneklerinden biri Kios’tur.
Propontis’in güney kıyısında bulunan Kios, MÖ 202 dolaylarında Makedonya Kralı V. Philippos tarafından ele geçirilerek ağır biçimde tahrip edildi. Polybios, Kios’un uğradığı yıkımı dönemin Makedonya, Pergamon ve bölgesel güç mücadeleleri bağlamında aktarır.
Kent daha sonra I. Prusias’a bırakıldı. Strabon ise sürecin devamını daha açık biçimde anlatır: Prusias, tahrip edilmiş Kios’u yeniden kurdu ve kente kendi adını verdi. Böylece Kios, Prusias olarak anılan kentlerden biri hâline geldi. Bu örnek önemlidir; çünkü I. Prusias’ın mevcut bir kent üzerinde kendi hükümdarlık adını görünür kılmasının açık bir örneğini sunar.
Daha sonraki literatürde bu kent, aynı adı taşıyan diğer kentlerden ayırt edilmesi amacıyla Prusias ad Mare şeklinde anılmaktadır.
Myrleia ve Apameia
Kios yakınlarındaki Myrleia da aynı askerî olaylar sırasında tahrip edilmiş ve Prusias’ın hâkimiyetine bırakılmıştır.
Strabon, Prusias’ın Myrleia’yı yeniden kurduğunu ve kente karısı Apameia’nın adını verdiğini aktarır.
Böylece kent Apameia adıyla anılmaya başlamıştır. Antik kaynak geleneğinde Myrleia’nın Apameia olarak adlandırılmasının hangi Bithynia hükümdarına ait olduğu konusunda bazı farklılıklar bulunmakla birlikte, Strabon bu işlemi açık biçimde I. Prusias ile ilişkilendirir.
Kios ve Myrleia örneklerinin birlikte değerlendirilmesi dikkat çekici bir tablo ortaya koymaktadır:
Prusias → hükümdarın adı
Apameia → hanedan üyesinin adı
Kent adları böylece yalnızca coğrafi tanımlar olmaktan çıkarak hanedanın mekân üzerindeki varlığını görünür hâle getirebilmektedir.
Peki bu bir “kent politikası” mıydı?
Burada kaynak ile modern tarihsel yorumu birbirinden ayırmak gerekir. Antik kaynaklar bize I. Prusias’ın bazı kentleri ele geçirdiğini, yeniden kurduğunu veya yeniden adlandırdığını bildirir. Fakat kaynaklar I. Prusias’ın önceden tasarlanmış sistematik bir “propaganda programı” yürüttüğünü söylemez. Dolayısıyla “kent politikası” ifadesini, doğrudan antik kaynaklarda kullanılan bir kavram olarak değil; hükümdarın farklı kentlerde gerçekleştirdiği uygulamaları birlikte değerlendirmek için kullandığımız modern bir analitik çerçeve olarak anlamak gerekir.
Bu ayrım önemlidir. Çünkü tarihsel yorum, kaynağın söylediğinden daha kesin hâle getirilmemelidir.
Kieros: Herakleia Pontike’nin hâkimiyetindeki kent
Bugünkü Konuralp’in bulunduğu antik yerleşimin tarihi açısından esas kırılma Kieros ile ilgilidir.
Kieros’un Bithynia Krallığı’na katılmasından önceki tarihine ilişkin bilgilerimiz sınırlıdır. Fakat Herakleialı tarihçi Memnon’un aktardığı gelenek, önemli bir noktayı açık biçimde ortaya koyar: I. Prusias kenti ele geçirdiği sırada Kieros Herakleialıların elindedir. Bu nedenle Kieros’un tarihini yalnızca Bithynia üzerinden okumak doğru değildir. Kent, I. Prusias tarafından ele geçirilmeden önce Herakleia Pontike’nin bölgesel hâkimiyet alanıyla ilişkiliydi.
Burada özellikle bir ayrım yapmak gerekir. Kieros’un Herakleialıların elinde bulunması, kentin mutlaka Herakleialılar tarafından kurulduğunu kanıtlamaz. Siyasal hâkimiyet ile kentin kuruluşu aynı tarihsel mesele değildir.
Memnon bize ne söylüyor?
Kieros’un Bithynia hâkimiyetine geçişine ilişkin en önemli antik tanıklık Memnon’un Herakleia Tarihidir.
Eser günümüze bütünüyle ulaşmamış, Bizans bilgini Photios’un Bibliotheke adlı eserinde yaptığı özet aracılığıyla korunmuştur. Memnon’un anlatısında I. Prusias’ın Herakleia topraklarına yönelik askerî faaliyetleri sırasında Kieros da karşımıza çıkar.
Anlatının güvenle ortaya koyduğu iki temel unsur vardır:
Kieros, ele geçirilmeden önce Herakleialıların hâkimiyetindedir.
I. Prusias kenti savaş yoluyla ele geçirdikten sonra ona kendi adını verir.
Bu nedenle Kieros tarihindeki en açık siyasal kırılmalardan biri burada gerçekleşir:
Kieros → Prusias
Fakat Memnon bize kentin fetihten sonra fiziksel olarak ne ölçüde yeniden inşa edildiğini anlatmaz. Bu nedenle “I. Prusias Kieros’u yeniden kurdu” veya “yeni bir şehir planı oluşturdu” gibi ifadeler mevcut kaynakların söylediğinden daha ileri gider.
Kios için Strabon açıkça yeniden inşadan söz eder. Kieros için aynı açıklıkta bir kanıtımız yoktur. Bu iki örneğin birbirine karıştırılmaması gerekir.
Kieros neden ele geçirildi?
Kieros’un ele geçirilmesini tek başına gerçekleşmiş bir yerel fetih olarak değerlendirmek eksik olur. Memnon aynı bağlamda I. Prusias’ın Tios/Tion kentini de ele geçirdiğini ve ardından Herakleia Pontike üzerine yöneldiğini aktarır.
Dolayısıyla Kieros’un el değiştirmesi, Bithynia Krallığı ile Herakleia Pontike arasındaki daha geniş bölgesel güç mücadelesinin bir parçasıdır.
Bu bize Kieros hakkında önemli bir şey söyler:
Kent, yalnızca Düzce Ovası ölçeğinde değerlendirilmemelidir.
Onun siyasal tarihi;
Karadeniz kıyıları,
Herakleia Pontike,
Bithynia Krallığı ve kuzeybatı Anadolu’nun değişen güç dengeleri içerisinde şekillenmiştir.
Fetih ne zaman gerçekleşti?
Kieros’un I. Prusias tarafından ele geçirilmesi hükümdarın son dönem askerî faaliyetleriyle ilişkilendirilmektedir.
Modern araştırmalarda olay genellikle MÖ 180’lerin başları, I. Prusias’ın hükümdarlığının son yılları bağlamında değerlendirilir. Bununla birlikte olayların kesin kronolojisi konusunda ihtiyatlı olmak gerekir.
Memnon, Kieros ve Tios’un ele geçirilmesinden sonra Prusias’ın doğrudan Herakleia üzerine yöneldiğini aktarır. Kuşatma sırasında kral bacağından yaralanır. Bu yaralanma, antik anlatıda daha sonra onun fiziksel durumuyla ilişkilendirilir. Burada asıl önemli olan, Kieros’un ele geçirilmesinin Herakleia’nın bölgesel gücünü daraltmaya yönelik daha geniş bir savaşın parçası olmasıdır.
Kieros’tan Prusias’a
Kentin ele geçirilmesinden sonra gerçekleşen ad değişikliği doğrudan siyasal egemenlik değişikliğiyle ilişkilidir.
Eski ad:
Kieros
Yeni ad:
Prusias
Hükümdarın kendi adını kente vermesi, yeni egemenliğin kent kimliği üzerinde görünür hâle gelmesini sağlamıştır. Fakat burada daha sonra yaygınlaşan bir adlandırmayla ilgili önemli bir kronolojik ayrım bulunmaktadır.
I. Prusias’ın Kieros’a verdiği adın Prusias olduğunu biliyoruz.
Bugün kullandığımız Prusias ad Hypium adının aynı anda ve doğrudan I. Prusias tarafından verildiğini ise söyleyemeyiz.
“Prusias ad Hypium” ne zaman ortaya çıkıyor?
Prusias adı tek bir kente özgü değildi.
Bithynia coğrafyasında aynı adı taşıyan birden fazla kent bulunduğundan, onları birbirinden ayırmak için coğrafi tanımlamalar kullanılmaya başlanmıştır. Ptolemaios, kenti Hypios Nehri ile ilişkilendirerek Hypios yanındaki Prusias/Prusa biçiminde kaydeder. Daha sonraki bilimsel literatürde yerleşim Prusias ad Hypium, yani yaklaşık olarak “Hypios üzerindeki/yanındaki Prusias” adıyla tanımlanmıştır. Dolayısıyla adlandırmanın tarihsel gelişimini şöyle düşünmek daha doğrudur:
Herakleia Pontike’nin hâkimiyetindeki Kieros → I. Prusias’ın fethi → Bithynia hâkimiyetindeki Prusias → daha sonraki coğrafi kullanımda Prusias ad Hypium
Bu sıralama önemlidir. Çünkü “Prusias ad Hypium” biçimini doğrudan fetih anına taşımak, farklı dönemlerin adlandırmalarını tek bir tarihsel ana sıkıştırmak anlamına gelir.
Kentin adı neden önemlidir?
Bir yer adının değişmesi ilk bakışta küçük bir ayrıntı gibi görünebilir. Fakat Helenistik krallıklar dünyasında kent adları siyasal anlam taşıyabiliyordu.
Aleksandreia,
Antiokheia,
Seleukeia,
Laodikeia
ve Apameia
gibi kent adları, hükümdarların ve hanedanların coğrafya üzerinde bıraktığı izlerin en görünür örnekleridir. Bu nedenle Kieros’un Prusias olarak yeniden adlandırılmasını da daha geniş Helenistik hükümdarlık kültürü içerisinde değerlendirmek mümkündür. Ancak burada yine kaynak ile yorum arasındaki sınırı korumalıyız.
Kaynağın söylediği: I. Prusias Kieros’u ele geçirmiş ve kente kendi adını vermiştir.
Bizim tarihsel yorumumuz: Bu adlandırma, yeni Bithynia egemenliğinin mekân üzerinde sembolik olarak görünür hâle getirilmesi biçiminde okunabilir. Bu iki cümle birbirine bağlıdır, fakat aynı bilgi değildir.
Nikomedeia neden farklı bir örnektir?
Bithynia Krallığı’nın kent tarihini değerlendirirken Nikomedeia da önemli bir karşılaştırma sunar.
Fakat Nikomedeia, I. Prusias’ın kent politikasının bir ürünü değildir.
Kent daha önce I. Nikomedes döneminde kurulmuş ve hükümdarın adını almıştır. Dolayısıyla Nikomedeia, I. Prusias’ın yeniden adlandırdığı kentler arasında değerlendirilmemelidir. Bunun yerine daha geniş bir tarihsel sürekliliği gösterir:
Bithynia hanedanında hükümdar adı ile kent arasında ilişki kurma uygulaması I. Prusias’tan önce de görülmektedir.
I. Prusias bu siyasal kültürü farklı tarihsel koşullar altında sürdürmüş görünmektedir.
Bir kenti fethetmek ile ona yeni bir kimlik vermek aynı şey midir?
Kieros örneğinin asıl önemi burada ortaya çıkar. I. Prusias yalnızca kentin siyasal hâkimiyetini değiştirmedi.
Eski adı da değiştirdi. Bu nedenle fetih iki düzeyde gerçekleşmiş görünmektedir:
siyasal hâkimiyetin değişmesi
ve
kentin kamusal adının değişmesi.
Ancak bunun eski Kieros kimliğini toplumun hafızasından hemen sildiğini varsayamayız. Bir kentin resmî adı değişebilir; fakat eski adların ve yerel aidiyetlerin ne kadar süre yaşamaya devam ettiğini anlamak çok daha güçtür. Bu da Kieros konusunda henüz cevaplayamadığımız sorulardan biridir.
Bugünkü Konuralp açısından neden önemli?
Bugün Konuralp’te görülen antik kalıntıların büyük bölümü özellikle Roma İmparatorluk Dönemi’nde gelişen Prusias ad Hypium kentini görünür kılar. Tiyatro, köprü, yazıtlar, heykeller ve diğer arkeolojik buluntular kentin Roma dönemindeki yaşamını anlamamız açısından son derece önemlidir. Fakat bu görünür kent, daha eski bir tarihsel katmanın üzerinde yükselmiştir.
Prusias’tan önce Kieros vardı.
Kieros’un Herakleia Pontike ile ilişkili bir geçmişi vardı.
Sonra siyasal hâkimiyet değişti. Kent I. Prusias tarafından ele geçirildi.
Ve adı değiştirildi.
Bu nedenle Konuralp’in Helenistik tarihindeki dönüşümü basitçe
“eski isim → yeni isim”
şeklinde okumak yeterli değildir.
Asıl dönüşüm şudur:
Herakleia Pontike’nin hâkimiyetindeki Kieros → Bithynia Krallığı’nın hâkimiyetindeki Prusias.
Ad değişikliği bu siyasal değişimin görünür işaretlerinden biridir.
Geçmişin adlarını nasıl okumalıyız?
Kieros ve Prusias adları bugün bize aynı coğrafyanın farklı tarihsel anlarını göstermektedir.
Kieros, kentin I. Prusias öncesindeki geçmişine;
Prusias, Bithynia Krallığı’na katılmasına;
Prusias ad Hypium ise kentin daha sonraki coğrafi kimliğine işaret eder.
Dolayısıyla bugünkü Konuralp’in geçmişi tek bir ad altında düz bir çizgi halinde ilerlemez. Her yeni ad, kentin farklı bir siyasal ve tarihsel bağlamını taşır. I. Prusias’ın Kieros’u ele geçirmesi bu uzun süreçte önemli bir eşiktir. Fakat bu eşik bize yalnızca bir kralın askerî başarısını anlatmaz. Aynı zamanda daha temel bir soruyu ortaya çıkarır:
Bir iktidar değiştiğinde kentin kimliğini kim yeniden tanımlar?
Kieros’un Prusias’a dönüşümü, Konuralp tarihinin bu soruya verdiği en erken ve en dikkat çekici cevaplardan biridir.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Memnon. Herakleia Pontike Tarihi (Peri Herakleias). Özellikle XXVII. Photios, Bibliotheke, Codex 224 aracılığıyla korunan bölümler.
Polybios. Historiai, XV.21–23.
Ptolemaios. Geographia, V.1.13.
Strabon. Geographika, XII.4.2–3.
Stephanos Byzantios. Ethnika, s.v. Προυσιάς.
Dmitriev, Sviatoslav. “Memnon on the Siege of Heraclea Pontica by Prusias I and the War between the Kingdoms of Bithynia and Pergamum.” The Journal of Hellenic Studies 127 (2007): 133–138.
Marek, Christian. Pontus et Bithynia: Die römischen Provinzen im Norden Kleinasiens. Mainz: Philipp von Zabern, 2003.
Yorumlar