I. Prusias ve Kent Politikası: Kieros’tan Prusias ad Hypium’a
Güncelleme tarihi: 14 Ağu
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Bithynia Krallığı’nın Helenistik dönemdeki siyasal ve coğrafi genişlemesinde I. Prusias’ın hükümdarlığı önemli bir dönüm noktasıdır. Ziaelas’ın oğlu olan I. Prusias, yaklaşık MÖ 230’ların sonlarından MÖ 182’ye kadar hüküm sürmüş; krallığın sınırlarını özellikle Marmara’nın güneyi ve Karadeniz’e doğru genişletmiştir. Onun döneminde Bithynia yalnızca askerî yollarla büyümemiş, ele geçirilen bazı kentlerin yeniden adlandırılması yoluyla krallık coğrafyası üzerinde yeni bir siyasal kimlik de oluşturulmuştur (Dmitriev, 2007, s. 133–138).
I. Prusias’ın kent politikası açısından dikkat çekici özelliklerinden biri, egemenliği altına giren bazı eski kentleri hanedanla ilişkili adlarla yeniden tanımlamasıdır. Kios’un Prusias, Myrleia’nın ise eşi Apama’nın adına izafeten Apameia olarak adlandırılması bu uygulamanın bilinen örnekleridir. Kieros’un ele geçirilmesinden sonra Prusias adını alması da aynı siyasal bağlam içinde değerlendirilmelidir (Strabon, XII.4.3; Memnon, XXVII.1).
Bu nedenle Prusias adının bir kente verilmesi yalnızca coğrafi bir isim değişikliği olarak görülmemelidir. Helenistik monarşilerde hükümdar ve hanedan adlarının kentlere verilmesi, yeni siyasal hâkimiyetin mekân üzerinde görünür hâle getirilmesinin araçlarından biriydi. Bununla birlikte antik kaynaklar I. Prusias’ın bunu sistemli bir “propaganda programı” olarak tasarladığını doğrudan söylemez. Böyle bir değerlendirme, farklı kentlerde gözlenen adlandırma uygulamalarından hareketle yapılan modern tarihsel bir yorumdur.
Kios ve Prusias ad Mare
I. Prusias’ın kent politikası için önemli karşılaştırma örneklerinden biri Kios’tur. Propontis’in güney kıyısındaki Kios, MÖ 202 dolaylarında Makedonya Kralı V. Philippos tarafından ele geçirilmiş ve ağır biçimde tahrip edilmiştir. Kent daha sonra Philippos tarafından müttefiki I. Prusias’a bırakılmıştır. Polybios, Kios’un uğradığı yıkımı aktarırken olayın dönemin güç mücadeleleri içerisindeki niteliğine özellikle dikkat çeker (Polybios, XV.21–23).
Bu nedenle Kios’un I. Prusias tarafından “Roma’nın desteğiyle ele geçirildiği” söylenemez. Olay, esas olarak V. Philippos ile I. Prusias arasındaki siyasal ve askerî ilişki bağlamında değerlendirilmelidir.
Strabon, Kios’un daha sonra Prusias tarafından yeniden kurulduğunu ve hükümdarın adını aldığını açık biçimde aktarır. Kent böylece antik kaynaklarda Prusias olarak anılan yerleşimlerden biri hâline gelmiştir (Strabon, XII.4.3).
Kios örneği, Kieros’un daha sonra Prusias adını alması açısından önemlidir. Her iki durumda da eski bir kent ortadan kaybolmamış; mevcut yerleşimin adı yeni siyasal egemenliği ifade edecek biçimde değiştirilmiştir. Dolayısıyla burada sıfırdan kent kurmaktan ziyade, mevcut kentlerin fetih, yeniden düzenleme ve yeniden adlandırma yoluyla Bithynia krallık coğrafyasına katılması söz konusudur.
Kieros: Herakleia Pontike’nin Etki Alanındaki Kent
Bugünkü Konuralp’te bulunan Prusias ad Hypium’un Helenistik dönem tarihini anlamak için kentin daha eski adı olan Kieros (Κίερος) önem taşır.
Herakleialı Memnon’un aktardığı tarihsel gelenekte Kieros, Herakleialıların hâkimiyetindeki kentlerden biri olarak görünmektedir. Dolayısıyla Kieros’un tarihi, Bithynia Krallığı’ndan önce Herakleia Pontike’nin bölgesel siyasal ve ekonomik ağı içerisinde değerlendirilmelidir (Memnon, XXVII.1).
Bu durum Konuralp tarihinin önemli bir ayrımını ortaya koymaktadır: Prusias ad Hypium kentin başlangıcı değildir. Prusias adından önce aynı yerde ya da aynı yerleşim sistemi içerisinde Kieros adlı daha eski bir kent bulunmaktaydı.
Memnon’un anlatısı bu konuda özellikle değerlidir:
“Bithynialıların kralı Prusias… Herakleialılara ait olan Kieros kentini savaşla kendi egemenliği altına aldı ve Kieros yerine ona Prusias adını verdi.”
(Memnon, XXVII.1).
Memnon’un Yunanca metninde bu ifade açık biçimde görülmektedir: Kieron polin Hērakleōtōn ousan… tō polemō — yani Herakleialılara ait Kieros kentinin savaş yoluyla Prusias’ın hâkimiyeti altına girdiği belirtilmektedir (Memnon, XXVII.1).
Bu ifade iki önemli olguyu doğrudan kanıtlar: Kieros, fetihten önce Herakleialılarla ilişkili bir kenttir ve Prusias adlı Bithynia kralı kenti savaşla ele geçirerek kendi adını vermiştir.
Buna karşılık Memnon’un bu kısa pasajı, kentin fetihten sonra ne ölçüde fiziksel olarak yeniden inşa edildiğini veya yeni bir şehir planına göre düzenlendiğini açıklamaz. Dolayısıyla “I. Prusias Kieros’u ele geçirdi ve yeniden imar etti”şeklindeki ifade, ikinci kısmı bakımından kaynakların söylediğinden daha ileri gitmektedir. Güvenle söyleyebildiğimiz, kentin ele geçirildiği ve yeniden adlandırıldığıdır.
Kieros’tan Prusias’a
Kieros’un Prusias adını alması, bölgenin siyasal aidiyetindeki değişimin kent adına doğrudan yansımasıdır. Eski kent adı terk edilerek hükümdarın adı kullanılmaya başlanmıştır:
Kieros → Prusias
Daha sonraki coğrafi kullanımda kent, aynı adı taşıyan diğer Prusias kentlerinden ayrılabilmesi için Hypios Nehri ile ilişkilendirilmiştir. Ptolemaios kenti Προῦσα πρὸς τῷ Ὑπίῳ ποταμῷ, yani “Hypios Nehri yanındaki Prusa/Prusias” şeklinde kaydeder (Ptolemaios, Geographia, V.1.13).
Buradaki ad Hypium ifadesi bu coğrafi ayrımın Latincedeki yerleşmiş biçimidir. Böylece kent modern literatürde Prusias ad Hypium, yani “Hypios kıyısındaki Prusias” olarak tanımlanmaktadır.
Bu noktada kronolojik bir ayrım yapmak gerekir. Memnon, kralın Kieros’un adını “Prusias” olarak değiştirdiğini söyler; bugün kullandığımız tam “Prusias ad Hypium” formülünün fetih anında I. Prusias tarafından resmî olarak verilmiş olduğunu aynı pasajdan çıkaramayız (Memnon, XXVII.1; Ptolemaios, V.1.13).
Bu ayrım, kentin adlandırma tarihini doğru kurabilmek açısından önemlidir.
Fethin Tarihi ve Herakleia Seferi
Kieros’un Bithynia hâkimiyetine kesin olarak geçişi I. Prusias’ın Herakleia Pontike’ye karşı yürüttüğü askerî faaliyetlerle bağlantılıdır. Memnon, Prusias’ın Herakleia topraklarına saldırdığını ve Kieros’u ele geçirdiğini aktarmaktadır (Memnon, XXVII.1–2).
Bu sefer genellikle I. Prusias’ın hükümdarlığının son yıllarına, yaklaşık MÖ 183/182 dolaylarına tarihlendirilmektedir; ancak olayların kesin kronolojisi modern araştırmalarda tartışılmıştır (Dmitriev, 2007, s. 133 vd.).
Memnon’un anlatısına göre I. Prusias daha sonra doğrudan Herakleia’ya yönelmiş, fakat kuşatma sırasında yaralanmıştır. Kralın bacağından aldığı ağır yara nedeniyle kuşatmanın sona ermesi, onun daha sonraki gelenekte “topal” (χωλός)lakabıyla anılmasıyla ilişkilendirilmiştir (Memnon, XXVII.1–2).
Bu bağlam Kieros’un ele geçirilmesinin bağımsız ve rastlantısal bir kent fethi olmadığını göstermektedir. Olay, I. Prusias’ın Herakleia Pontike’nin etki alanını daraltmaya yönelik daha geniş askerî hareketinin bir parçasıdır.
Prusias Adının Siyasal Anlamı
Kieros’un adının Prusias olarak değiştirilmesi, Helenistik krallık dünyasının daha geniş kent politikaları içerisinde değerlendirilmelidir.
Hellenistik hükümdarlar kentlere kendi adlarını veya hanedan üyelerinin adlarını verebiliyorlardı. Aleksandreia, Antiokheia, Seleukeia, Laodikeia ve Apameia gibi çok sayıdaki kent adı bu uygulamanın en belirgin örnekleridir. Kent adı böylece yalnızca bir coğrafi tanımlama olmaktan çıkıyor; hükümdar, hanedan ve egemenlik değişiminin mekânsal işaretlerinden birine dönüşüyordu.
I. Prusias döneminde de benzer bir uygulama görülür. Kios’un Prusias adını alması ile Kieros’un Prusias olarak yeniden adlandırılması arasında bu bakımdan belirgin bir paralellik bulunmaktadır (Strabon, XII.4.3; Memnon, XXVII.1).
Ancak bu uygulamanın anlamını değerlendirirken kaynak ile yorumu birbirinden ayırmak gerekir. Antik kaynakların doğrudan kanıtladığı şey, I. Prusias’ın ele geçirdiği Kieros’a kendi adını vermesidir. Bunun kraliyet propagandası, hanedan ideolojisi veya egemenliğin sembolik temsili olarak yorumlanması ise Helenistik krallık uygulamalarının karşılaştırılmasıyla ulaşılan tarihsel bir değerlendirmedir.
Nikomedeia ve Bithynia’nın Kentler Ağı
I. Prusias’ın dönemini değerlendirirken Nikomedeia’nın farklı niteliği de göz önünde bulundurulmalıdır. Nikomedeia I. Prusias tarafından kurulmuş veya yeniden adlandırılmış bir kent değildir. Kent, daha önce I. Nikomedes tarafından kurulmuş ve onun adını almıştır.
Strabon, Nikomedeia’yı Astakos Körfezi üzerindeki önemli Bithynia kentlerinden biri olarak tanımlar (Strabon, XII.4.2).
Bu nedenle Nikomedeia’yı I. Prusias’ın “adlandırma siyaseti”nin örneği olarak değil, onun devraldığı Bithynia krallık sisteminin başlıca merkezlerinden biri olarak değerlendirmek daha doğrudur.
I. Prusias’ın faaliyetleri sonucunda Bithynia coğrafyasındaki eski kentlerin bir kısmı yeni siyasal kimliklerle yeniden tanımlanmıştır. Kios ve Kieros bunun en dikkat çekici örnekleri arasındadır.
Prusias ad Hypium Açısından Sonuç
Konuralp’in Helenistik dönem tarihindeki temel dönüşüm, Kieros’un ortadan kalkıp yerine bütünüyle yeni bir kentin kurulmasından ziyade, mevcut bir kentin siyasal egemenliğinin ve adının değişmesidir.
Herakleia Pontike’nin egemenlik alanında bulunan Kieros, I. Prusias’ın askerî faaliyetleri sonucunda Bithynia Krallığı’na katılmış ve kralın adıyla Prusias olarak yeniden adlandırılmıştır (Memnon, XXVII.1).
Bu nedenle Prusias ad Hypium’un tarihini yalnızca Roma dönemindeki anıtsal kalıntılarından başlatmak yanıltıcıdır. Bugün Konuralp’te görülen tiyatro, su kemerleri, köprü, yazıtlar ve diğer kalıntıların büyük bölümü kentin özellikle Roma İmparatorluk dönemindeki gelişimini yansıtsa da, kentin siyasal tarihi daha eski bir yerleşim olan Kieros üzerinden Helenistik döneme uzanmaktadır.
I. Prusias’ın gerçekleştirdiği fetih ise bu uzun tarih içerisindeki en önemli eşiklerden biridir:
Kieros → Bithynia hâkimiyeti → Prusias → Prusias ad Hypium.
Bu dönüşüm yalnızca bir isim değişikliği değildir. Kentin Herakleia Pontike’nin siyasal çevresinden çıkarak Bithynia Krallığı’nın coğrafyasına katılmasını ifade eder. Hükümdarın adının kente verilmesi ise bu yeni siyasal aidiyetin kent adı üzerinde kalıcılaşmasını sağlamıştır.
Böylece bugünkü Konuralp’in antik adı olan Prusias’ın kökeninde, I. Prusias’ın MÖ 2. yüzyılın başlarındaki Bithynia–Herakleia mücadelesi bulunmaktadır (Memnon, XXVII.1–2; Dmitriev, 2007, s. 133–138).
Kaynakça
Memnon. Herakleia Pontike Tarihi (Peri Herakleias), özellikle XXVII.1–2. Metin, Photios’un Bibliotheke’sinde korunmuş fragmanlar.
Polybios. Historiai, XV.21–23.
Ptolemaios. Geographia, V.1.13.
Strabon. Geographika, XII.4.2–3.
Stephanos Byzantios. Ethnika, s.v. Προυσιάς.
Dmitriev, S. (2007). “Memnon on the Siege of Heraclea Pontica by Prusias I and the War between the Kingdoms of Bithynia and Pergamum.” The Journal of Hellenic Studies, 127, 133–138.
Hansen, E. V. (1971). The Attalids of Pergamon. Ithaca: Cornell University Press.
Marek, C. (2003). Pontus et Bithynia: Die römischen Provinzen im Norden Kleinasiens. Mainz: Philipp von Zabern.
Şahin, M. (2017). “Kral I. Prusias’ın Yayılmacı Politikası.” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, ilgili sayfalar.
Yorumlar