Kieros ve Bithynia’nın Yükselişi: MÖ 4.–2. Yüzyıllarda Bölgenin Siyasal Ortamı
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Kieros’un Prusias’a dönüşmesini anlayabilmek için kentin tarihini yalnızca bugünkü Düzce Ovası içerisinde değil, kuzeybatı Anadolu’da MÖ 4. yüzyıldan itibaren değişen siyasal güç ilişkileri içerisinde değerlendirmek gerekir. Pers hâkimiyetinin çözülmesi, Büyük İskender’in Anadolu seferi, Diadokhoi mücadeleleri ve Bithynia’daki yerel hanedanın bağımsız bir krallığa dönüşmesi, Kieros’un daha sonra içine gireceği siyasal dünyanın arka planını oluşturur. Ancak bu genel gelişmelerin hiçbiri Kieros’un aynı tarihlerde doğrudan Bithynia egemenliğinde olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Kieros’u neden daha geniş bir coğrafyada düşünmeliyiz?
Kieros’un erken tarihine ilişkin doğrudan bilgiler sınırlıdır.
Bu nedenle kentin MÖ 4. ve 3. yüzyıllardaki durumunu anlamaya çalışırken iki farklı bilgi düzeyini birbirinden ayırmak gerekir:
Bir tarafta kuzeybatı Anadolu’nun genel siyasal tarihi hakkında bildiklerimiz; diğer tarafta doğrudan Kieros hakkında belgeleyebildiğimiz bilgiler vardır. Bu ayrım önemlidir. Çünkü Bithynia Krallığı’nın tarihini bilmek, Kieros’un aynı dönemlerdeki siyasal statüsünü kendiliğinden açıklamaz.
Kieros’un daha sonraki dönemde Bithynia Kralı I. Prusias tarafından ele geçirilmiş olması, kentin Bithynia ile ilişkisini açık biçimde gösterir. Ancak bu olaydan önceki dönemde Kieros’un hangi güçlerle, ne ölçüde ve ne zamandan itibaren ilişkili olduğunu belirlemek çok daha güçtür. Dolayısıyla burada amaç, Kieros için kanıtlanamayan bir tarih oluşturmak değil; kentin ileride geçireceği siyasal dönüşümü mümkün kılan bölgesel ortamı anlamaktır.
Görseldeki sikke Bithynia Krallığı dönemine ait bronz bir sikke örneğidir.
I. Prusias dönemine ait Bithynia sikkesi. Helenistik krallıklarda sikke, ekonomik işlevinin yanı sıra hükümdarlık otoritesinin, dinsel imgelerin ve siyasal kimliğin dolaşıma girdiği başlıca araçlardan biriydi. Görseldeki sikkenin ikonografik ayrıntıları, bağlı bulunduğu müze katalog kaydı esas alınarak tanımlanmalıdır.
Bithynialılar kimdi?
Bithynialıların kuzeybatı Anadolu’daki varlığı Helenistik Dönem’den daha eskiye uzanır.
MÖ 5. yüzyılda Herodotos, Pers Kralı Kserkses’in ordusuna katılan toplulukları anlatırken Bithynialıların geçmişine ilişkin bir gelenek aktarır. Buna göre topluluk daha önce Strymon çevresinde yaşamış ve Asya’ya geçtikten sonra Bithynialılar olarak adlandırılmıştır (Herodotos, Historiai, VII.75). Bu anlatı, Bithynialıları Trakya ve Balkan coğrafyasıyla ilişkilendiren antik geleneğin erken örneklerinden biridir.
Fakat burada dikkatli olmak gerekir.
Herodotos’un aktardığı bilgi Bithynialıların köken anlatısıyla ilgilidir; Kieros’un kuruluşuyla ilgili değildir.
Dolayısıyla Bithynialıların Trakya ile ilişkilendirilmesinden hareket ederek Kieros’un da Bithynialılar tarafından kurulduğunu söylemek mümkün değildir. Bu ayrım, Kieros’un erken tarihi açısından özellikle önemlidir: bölgenin genel etnik veya siyasal tarihini, yeterli kanıt olmadan tek bir kentin kuruluş tarihine dönüştürmemek gerekir.
Pers hâkimiyetinden İskender sonrasına
MÖ 4. yüzyılın sonlarına doğru Anadolu’nun siyasal düzeninde büyük bir dönüşüm yaşandı.
Büyük İskender’in MÖ 334’te Hellespontos’u geçerek Pers İmparatorluğu’na karşı seferini başlatması, Anadolu’daki Akhaimenid hâkimiyetinin sona eriş sürecini hızlandırdı.
Ancak bu değişim Anadolu’nun bütün bölgelerinde aynı şekilde gerçekleşmedi. Bithynia bunun dikkat çekici örneklerinden biridir. Bölgede bulunan yerel hanedan, Makedon güçlerinin doğrudan hâkimiyet kurma girişimlerine karşı siyasal varlığını sürdürebildi.
Antik tarih geleneğinde Bas adlı Bithynialı yöneticinin İskender’in komutanlarından Kalas’ın bölge üzerindeki hâkimiyet girişimine karşı başarılı olduğu aktarılmaktadır. Bu durum Bithynia’nın Helenistik tarihinin ayırt edici özelliklerinden birini ortaya çıkarır. Bölge, Pers yönetiminin sona ermesinden sonra doğrudan ve sürekli biçimde bir Makedon yönetim bölgesine dönüşmek yerine, yerel hanedanın güçlenmesine dayanan farklı bir siyasal gelişme çizgisi izledi.
Kieros açısından ise şimdilik söyleyebileceğimiz daha sınırlıdır.
Bithynia’daki bu gelişmeler, Kieros’un bulunduğu daha geniş coğrafyanın siyasal bağlamını değiştirmiştir; fakat Kieros’un bu aşamada doğrudan Bithynia yönetimi altında bulunduğunu gösteren açık bir kanıt elimizde yoktur.
Zipoites ve bağımsız Bithynia Krallığı
Büyük İskender’in MÖ 323’te ölümünün ardından başlayan Diadokhoi mücadeleleri, Anadolu’yu İskender’in ardılları arasında uzun süre devam eden bir rekabet alanına dönüştürdü.
Antigonos Monophthalmos, Lysimakhos ve Seleukos gibi hükümdarların mücadele ettiği bu ortamda Bithynia’daki yerel hanedan kendi siyasal konumunu güçlendirmeyi başardı. Bas’ın ardından yönetimi devralan Zipoites, çevredeki Helenistik güçlere karşı varlığını korudu.
Zipoites’in yaklaşık MÖ 297’de basileus, yani “kral” unvanını benimsemesi, Bithynia tarihinin önemli dönüm noktalarından biridir. Böylece kuzeybatı Anadolu’da yerel hanedan yönetiminden bağımsız bir Helenistik krallığa doğru gelişen siyasal yapı daha belirgin hâle geldi.
Ancak Kieros açısından yine önemli bir sınır bulunmaktadır:
Bithynia Krallığı’nın kurulması, Kieros’un aynı tarihte bu krallığa bağlandığı anlamına gelmez.
Kentin MÖ 3. yüzyılın farklı aşamalarındaki siyasal statüsünü ayrıntılı biçimde izlememizi sağlayacak yazılı ve arkeolojik veriler henüz yeterli değildir.
Nikomedes ve kent üzerinden görünür olan iktidar
Zipoites’in ardından Bithynia Krallığı’nın siyasal örgütlenmesi I. Nikomedes döneminde yeni bir aşamaya ulaştı.
Nikomedes’in MÖ 3. yüzyılda kendi adını taşıyan Nikomedeia’yı kurması, yalnızca yeni bir kent kuruluşu açısından değil, Helenistik krallık anlayışı açısından da önemlidir.
Helenistik dünyada kentlerin hükümdar adlarıyla yeniden kurulması veya adlandırılması, iktidarın coğrafya üzerinde görünür hâle getirilmesinin araçlarından biriydi. Kentin adı böylece yalnızca bir yer adı olmaktan çıkabiliyor; hükümdarın egemenliğini, hanedan kimliğini ve yeni siyasal düzeni ifade eden bir işarete dönüşebiliyordu.
Bu durum Kieros açısından özellikle dikkat çekicidir.
Çünkü yaklaşık bir yüzyıl sonra Kieros’un başına gelecek olan şey de benzer bir siyasal dilin parçasıdır:
kent ele geçirilecek ve hükümdarın adıyla Prusias olarak yeniden adlandırılacaktır.
Dolayısıyla Kieros’un ad değişikliğini tek başına gerçekleşen yerel bir olay olarak değil, Helenistik krallıkların kent ve iktidar arasında kurduğu daha geniş ilişkinin içerisinde değerlendirmek gerekir.
Fakat Kieros bu sırada neredeydi?
Tam bu noktada genel Bithynia tarihi ile Kieros tarihini yeniden ayırmak gerekir.
MÖ 3. yüzyılda Bithynia Krallığı giderek güçlenirken Kieros’un bu gelişmeler karşısındaki konumu aynı açıklıkla izlenememektedir.
Daha sonraki antik kaynaklardan bildiğimiz önemli olgu, Kieros’un Bithynia Kralı I. Prusias tarafından ele geçirildiği sırada Herakleialıların elinde bulunduğudur.bBu durum Kieros’un tarihini yalnızca Bithynia üzerinden okumamamız gerektiğini gösterir. Karadeniz kıyısındaki güçlü bir kent olan Herakleia Pontike, çevresindeki yerleşimler ve topraklar üzerinde geniş bir siyasal etki alanına sahipti.
Kieros’un tarihindeki temel meselelerden biri böylece ortaya çıkar:
Kent, Herakleia Pontike ile Bithynia Krallığı arasındaki değişen güç ilişkilerinin neresinde bulunuyordu?
Elimizdeki kaynaklar bu sorunun bütün aşamalarını cevaplandırmamaktadır.
Kieros’un Herakleia Pontike ile ilişkisi
Kieros’un Herakleia Pontike ile ilişkisini gösteren en önemli kaynaklardan biri, Herakleialı tarihçi Memnon’un eseridir.
Memnon’un Herakleia Tarihi günümüze bütünüyle ulaşmamıştır. Eserin bölümleri Bizans bilgini Photios’un Bibliothekeadlı eserinde yaptığı özet sayesinde bilinmektedir. Memnon, I. Prusias’ın Herakleia topraklarına yönelik askerî faaliyetlerini aktarırken Kieros’un da Herakleialılara ait olduğunu belirtir.
Bu bilgi son derece değerlidir.
Ancak bize her şeyi söylemez.
Kieros’un ne zaman Herakleia Pontike’nin hâkimiyet alanına girdiğini, bu ilişkinin hangi biçimde kurulduğunu, kentin ne ölçüde siyasal veya ekonomik bağımlılık taşıdığını ve bu ilişkinin MÖ 4.–3. yüzyıllar boyunca nasıl değiştiğini, mevcut kaynaklardan ayrıntılı olarak izlemek mümkün değildir. Dolayısıyla “Kieros Herakleia Pontike tarafından kurulmuştur” ile “Kieros belirli bir tarihte Herakleia Pontike’nin hâkimiyetindedir” ifadeleri aynı tarihsel iddia değildir. Kieros üzerine yapılacak araştırmalarda bu ayrımı korumak gerekir.
I. Prusias ve dengelerin değişmesi
Kieros tarihindeki daha açık siyasal kırılma I. Prusias döneminde gerçekleşmiştir.
I. Prusias, MÖ 3. yüzyılın sonları ile MÖ 2. yüzyılın başlarında hüküm süren Bithynia krallarından biridir.
Memnon, kralın Herakleialıların topraklarına yönelik askerî faaliyetlerini anlatırken Kieros ve Tios/Tion’u ele geçirdiğini bildirir.
Kieros açısından belirleyici bilgi şudur:
I. Prusias kenti ele geçirmiş ve daha sonra kente kendi adını vermiştir (Memnon, Herakleia Tarihi, Photios, Bibliotheke, cod. 224).
Bu kısa anlatı Kieros tarihinin en önemli antik tanıklıklarından biridir. Çünkü üç temel noktayı birlikte ortaya koyar:
Kieros adlı daha eski bir kent vardır.
Kent, ele geçirildiği sırada Herakleia Pontike’nin hâkimiyet alanındadır. Bithynia Kralı I. Prusias tarafından ele geçirildikten sonra yeniden adlandırılmıştır.
Fakat bu kayıttan geriye doğru bütün bir Kieros tarihi oluşturmak mümkün değildir. Memnon bize kentin ele geçirilme anını gösterir; ondan önceki yüzyılların eksik halkalarını doldurmaz.
Sikke bize ne anlatabilir?
Bithynia krallarına ait sikkeler, krallığın yalnızca ekonomik yaşamını değil, hükümdarlığın kendisini nasıl temsil ettiğini anlamak açısından da önemlidir.
I. Prusias dönemine tarihlenen bronz sikke tiplerinde tanrısal figürler, kraliyetle ilişkili semboller ve hükümdarlık otoritesini ifade eden yazıtlarla karşılaşılabilir. Bu nedenle bir sikkeyi değerlendirirken yalnızca üzerindeki figürü “kral portresi” olarak tanımlamak yeterli değildir. Figürün kimliği, yazıt, sikkenin tipi, darp yeri ve katalog kaydı birlikte değerlendirilmelidir.
Kieros’un coğrafyası ne söylüyor?
Kieros’un bulunduğu coğrafya da kentin siyasal tarihini düşünürken önemlidir.
Yerleşim bugünkü Düzce Ovası’nın kuzeyinde, Karadeniz kıyıları ile kuzeybatı Anadolu’nun iç kesimleri arasında bulunan bir bölgede yer alır. Bu konum, Kieros’un Herakleia Pontike ile Bithynia arasındaki siyasal mücadelelerde neden önem taşıyabileceğini düşünmemize yardımcı olur. Ancak coğrafi konumdan hareket ederek tarihsel işlevi doğrudan kanıtlanmış gibi sunmamak gerekir. Özellikle Roma döneminde belgelenen yol sistemlerini ve ulaşım ağlarını değişmeden Helenistik Dönem’e taşımak yanıltıcı olabilir.
Helenistik Kieros’un yol bağlantıları, ticari işlevleri, kırsal çevresi ve bölgesel ekonomik ilişkileri konusunda arkeolojik ve epigrafik kanıtlar henüz sınırlıdır. Dolayısıyla coğrafya burada kesin bir cevap vermekten çok araştırılması gereken soruları görünür kılar.
Kieros açısından ne değişti?
MÖ 4. yüzyıldan MÖ 2. yüzyılın başlarına uzanan süreç, Kieros açısından büyük ölçüde değişen siyasal çevre üzerinden okunabilmektedir. Pers hâkimiyetinin sona ermesi, Bithynia’daki yerel hanedanın siyasal varlığını koruması, Zipoites’in krallık unvanını benimsemesi, Nikomedes döneminde krallığın kentler üzerinden daha görünür hâle gelmesi ve nihayet I. Prusias’ın doğuya yönelik genişlemesi, Kieros’un içine yerleştiği siyasal dünyanın aşamalı biçimde değiştiğini gösterir.
Ancak bu olaylar arasında kesintisiz ve doğrudan bir Kieros tarihi kurmak mümkün değildir. Bu nedenle Kieros’u anlamak, bazen elimizdeki boşlukları kabul etmeyi de gerektirir.
Bir kentin adı değiştiğinde siyasal coğrafya da değişir
Kieros’un Prusias olarak yeniden adlandırılması bu uzun sürecin sonunda belirginleşen tarihsel kırılmadır.
Bu değişiklik yalnızca bir yer adının başka bir adla değiştirilmesi değildir.
Kent artık farklı bir siyasal otoritenin hâkimiyeti altındadır ve yeni adı bu iktidar değişimini mekân üzerinde görünür kılar. Kieros böylece Herakleia Pontike ile ilişkili geçmişinden çıkarak Bithynia Krallığı’nın siyasal dünyasına katılır. Fakat burada asıl önemli olan yalnızca sonucun kendisi değildir.
Kieros’un tarihi bize kuzeybatı Anadolu’daki sınırların sabit olmadığını, kentlerin farklı güçlerin etki alanları arasında yer değiştirebildiğini ve siyasi değişimin kent kimliğine kadar uzanabildiğini gösterir.
Bugünkü Konuralp’e baktığımızda Prusias ad Hypium’un Roma dönemine ait görkemli kalıntıları daha görünür olabilir. Oysa bu görünür katmanın gerisinde başka bir tarih vardır:
Herakleia Pontike ile ilişkili Kieros,
yükselen Bithynia Krallığı,
değişen bölgesel hâkimiyet alanları
ve sonunda bir hükümdarın adıyla yeniden tanımlanan bir kent.
Bu nedenle Kieros’un Bithynia dünyasına katılması yalnızca antik siyasi tarihin bir ayrıntısı değildir.
Konuralp’in tarih boyunca değişen güç ilişkileri içerisinde yeniden tanımlanan bir yerleşim olduğunu anlamamızı sağlayan erken örneklerden biridir.
Ve belki de bundan sonra sorulması gereken soru şudur:
Kieros, Bithynia Krallığı’na katıldıktan sonra nasıl bir kente dönüştü?
Bu sorunun cevabı bizi Kieros’tan Prusias’a, oradan da daha sonraki Prusias ad Hypium kimliğine götürecektir.
Zerrin Avan
Kaynakça
Herodotos. Historiai, VII.75.
Memnon. Herakleia Pontike Tarihi (Peri Herakleias). Photios, Bibliotheke, Codex 224’te korunan bölümler. Türkçe çev. Murat Arslan, LIBRI I, 2015, s. 127–208.
Cohen, Getzel M. The Hellenistic Settlements in Europe, the Islands, and Asia Minor. Berkeley–Los Angeles–Oxford: University of California Press, 1995.
Marek, Christian. In the Land of a Thousand Gods: A History of Asia Minor in the Ancient World. Princeton: Princeton University Press, 2016.
Sevin, Veli. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası I: Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ankara.
Yorumlar