Konuralp’te Kasaba Hafızası: Meydan, Cami ve Değişen Doku
Güncelleme tarihi: 20 saat önce
Yazan: Zerrin Avan
Konuralp’i bugün çoğunlukla antik tiyatro ve Prusias ad Hypium üzerinden görüyoruz. Oysa yakın geçmişin fotoğraflarına bakıldığında başka bir Konuralp daha beliriyor: ahşap evleri, avlulu camisi, meydanı ve birbirine yakın yapılarıyla bir kasaba. Bu görüntüler yalnızca kaybolan yapıları değil, değişen bir yaşam ölçeğini de kaydediyor.
Kasabadan kalan görüntü
Konuralp’in Osmanlı hâkimiyetine geçişi 14. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlenir.
Kaynaklarda 1321 ve 1323 tarihleri verilmekte; bölge daha sonra Konur Alp’in adıyla Konrapa/Konurpa olarak anılmaktadır. 1519 tarihli tahrir kayıtlarında Konurapa, Bolu sancağına bağlı bir kasaba merkezi olarak görünür. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
1976 yılı, Konuralp Merkez Cami fotoğrafında caminin ahşap mimarisi, avlusu ve çevresiyle bugünkünden oldukça farklı bir mekânsal ilişki görülüyor. Bugün aynı yerde betonarme bir cami var. Değişen yalnız yapı değil.
Caminin meydanla, açık alanla ve çevresindeki kasaba dokusuyla kurduğu ilişki de değişmiş durumda.
Siyah&Beyaz fotoğraflar; 22 Temmuz 1976 yılında Mimar Hüsrev TAYLA tarafından İ.B.B.ATATÜRK KÜTÜPHANESİ'ne kazandırılan Konuralp fotoğraflarıdır. / Kaynak: Nuri Çetin
Bir fotoğraf neyi belgeleyebilir?
Eski Merkez Cami fotoğrafı bu nedenle yalnız nostaljik bir görüntü değil. Avlunun sınırını, yapının malzemesini, pencere düzenini, çevredeki yapı yoğunluğunu ve kamusal alanın ölçeğini aynı karede belgeleyen bir tarihsel kaynak.
Pencerelerde görülen düzenleme, şebeke sistemi; lokma parmaklıkları / ...bir kentin kaybolan mimari özelliklerini eski fotoğraflar görünür kılıyor.
Konuralp’in yakın dönem mirası
Bu kasaba dokusunun bütünü ortadan kalkmış değil.
Konuralp üzerine yapılan akademik çalışmalar, 20. yüzyıl başına tarihlenen geleneksel evlerde ahşap çatkı, taş zemin katlar, çıkmalar, geniş saçaklar ve yerel sokak ilişkilerinin günümüze kadar izlenebildiğini gösteriyor. (DergiPark)
Üstelik bu miras birkaç yapıdan ibaret değil.
Düzce İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 2020 yılında Konuralp’te 38 konut, bir hamam, bir çeşme, bir türbe ve iki camiden oluşan toplam 43 tescilli yapı için restorasyon ve uygulama çalışmalarının değerlendirildiğini açıklamıştı. (Düzce İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)
Bu sayı önemli.
Çünkü Konuralp’in korunması gereken yakın dönem dokusunun, antik kalıntıların çevresindeki birkaç “eski evden” çok daha geniş olduğunu gösteriyor.
Görselde yer alan Konuralp Avlulu Merkez Cami - Ahşap mimarisi fotoğrafları birer tarihi belge niteliğindedir. Günümüzde ise yerinde benzer ancak avlusuz ve betonerme bir mimariye sahiptir.
Konuralp Merkez Cami - 1976 - Fotoğraf: Mimar Hüsrev TAYLA / Kaynak: Nuri Çetin
19. yüzyılda Üskübü
19.yüzyıl gezginlerinin kayıtlarında yerleşim Üskübü adıyla karşımıza çıkar.
Charles Texier, Prusias ad Hypium kalıntılarının Üskübü/Eski Bağ çevresinde bulunduğunu kaydeder. Aynı yüzyılda bölgeye gelen başka gezginler ve ressamlar da yalnız antik kalıntıları değil, yerleşimin görünümünü belgelediler.
19.yüzyıl seyahat albümlerindeki Üskübü tasvirlerinin bugün sanat tarihi açısından belge değeri taşıdığı daha sonra özellikle vurgulanmıştır. (Belleten)
Bu kayıtların değeri bugün daha iyi anlaşılıyor.
Çünkü bir yapının ortadan kalkmasından sonra çizim, gravür veya fotoğraf yalnızca görüntü olmaktan çıkıyor.
Kentin önceki hâlinin kanıtına dönüşüyor.
Kasaba ölçeğini kaybetmek
Konuralp’te değişim yalnız tek tek yapıların yenilenmesi üzerinden okunamaz.
Bir ahşap ev yıkıldığında, bir avlu ortadan kalktığında, yapı yüksekliği değiştiğinde,
sokak genişlediğinde ve meydanın sınırları yeniden kurulduğunda yerleşimin ölçeği de değişir.
Bu nedenle “geleneksel doku” dediğimiz şey yalnız eski yapıların toplamı değildir. Yapıların birbirleriyle kurduğu mesafe, bahçe, sokak, meydan, malzeme ve insan ölçeği birlikte o dokuyu oluşturur.
Konuralp üzerine yapılan koruma araştırmalarının yıllardır vurguladığı sorun da burada: antik arkeolojik miras ile geleneksel kentsel dokunun aynı tarihsel peyzajın parçaları olarak birlikte ele alınması gerekir. (DergiPark)
Bir kentin yakın geçmişi ne kadar eskidir?
Konuralp’te antik tiyatronun yaşıyla karşılaştırıldığında 100–150 yıllık bir ev çok yakın tarih gibi görünebilir.
Ama kültürel mirasın değeri yalnız yaşla ölçülmez. Bir ahşap ev, bir avlulu cami, bir meydan veya eski bir sokak yakın geçmişin nasıl yaşandığını gösterebilir.
Bu nedenle Konuralp’in çok katmanlılığı yalnız
Kieros → Prusias ad Hypium → Prousias → Üskübü
sıralamasından ibaret değil. 20.yüzyılın kasabası da bu hikâyenin parçası. Ve bugün hızla değişen şey, belki de tam olarak bu en yakın katman.
Fotoğrafa yeniden bakmak
Eski Konuralp Merkez Cami fotoğrafına bu nedenle yalnız “eski camimiz” diye bakmıyorum.
Fotoğrafta bir yapıdan fazlası var.
Bir meydan,
bir ölçek,
bir malzeme anlayışı
ve artık bütünüyle göremediğimiz bir kasaba ilişkisi var.
Konuralp’in geleceğini düşünürken antik yapıları korumak kadar, bu yakın geçmişin belgelerini de bir araya getirmek gerekiyor. Eski aile fotoğrafları, sokak görüntüleri, evler, dükkânlar, meydanlar ve insanların o mekânlara ilişkin hatıraları…
Çünkü bazen bir kentin kaybolan tarihini yeniden kurmaya tek bir eski fotoğraf yeterince güçlü bir başlangıç sunabilir.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynaklar
TDV İslâm Ansiklopedisi, “Düzce”.
Funda Naldan, “Geleneksel Düzce-Konuralp Evlerinin Yapı Elemanları”, Sanat Tarihi Dergisi, 2019.
Elif Besli – Özlem Sallı Bideci, “Geleneksel Konut Mimarisi Özellikleri; Düzce Konuralp Örneği”,
2024.Düzce İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Konuralp Tescilli Yapılar Restorasyon Çalışmaları,
2020.Charles Texier, Küçük Asya: Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi.
Yorumlar