Konuralp Evlerinde Giyotin Pencere: Cephede Hareketli Bir Ayrıntı
Güncelleme tarihi: 16 Eki
Yazan: Zerrin Avan
Konuralp’in geleneksel evlerine bakarken cephede tekrar eden bir ayrıntı dikkat çekiyor: düşey doğrultuda hareket eden giyotin pencereler. Selahattin Avan Evi gibi geleneksel Türk evlerinde görülen bu pencere tipi, yalnızca teknik bir çözüm değil; Konuralp’in geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet konutlarının cephe karakterini oluşturan unsurlardan biri.
Avan Evi’nde pencerenin kurduğu cephe
1908 tarihli Avan Evi’nin cephesinde pencereler, yapının görünümünü belirleyen temel öğelerden biri.
Dikey oranları, ahşap doğramaları ve yan yana gelişleri cephenin ritmini kuruyor. Pencereler burada duvar üzerinde açılmış boşluklar olmaktan çıkıp, yapının oranını ve sokağa dönük yüzünü belirleyen bir düzene dönüşüyor.
Giyotin sisteminin en belirgin özelliği ise hareket biçimi. Kanat dışarıya doğru açılmıyor; düşey doğrultuda hareket ediyor. Bu küçük teknik tercih, cephenin görünüşünü de değiştiriyor. Açıldığında bile pencerenin sınırları cephe düzlemi içinde kalıyor. Bu nedenle pencerenin işlevi ile cephenin biçimi birbirinden ayrılmıyor.
Burada önemli olan yalnızca aynı pencere tipinin kullanılmış olması değil; bu unsurun Konuralp’te birden fazla geleneksel konutta karşımıza çıkması.
Bu tekrar, şu soruyu gündeme getiriyor:
Giyotin pencere Konuralp evlerinde ne ölçüde yaygındı?
Bugün birkaç yapı üzerinden gördüğümüz örneklerin, geçmişte daha geniş bir konut geleneğinin parçası olup olmadığını anlayabilmek için eski fotoğraflar, tescil fişleri, rölöveler ve mevcut evlerin birlikte incelenmesi gerekir. Tam da burada pencere küçük bir mimari ayrıntı olmaktan çıkıp yerel yapı tarihinin izine dönüşüyor.
Dışarıdan gelen bir sistem, yerel bir cephede
Düşey sürme pencerenin Avrupa’daki gelişimi 17. yüzyıla uzanıyor. Ancak sistemin kesin kökeni konusunda mimarlık tarihi literatüründe tartışmalar bulunuyor. Fransa’daki erken sürme pencere uygulamaları ile 17. yüzyılın sonlarında İngiltere’de gelişen karşı ağırlıklı sash-window sistemi bu tarihsel sürecin farklı aşamalarını oluşturuyor.
Konuralp açısından ise asıl ilginç olan bu pencerenin nerede “icat edildiği” değil.
Buraya geldiğinde nasıl kullanıldığı.
Çünkü mimari öğeler bir coğrafyadan diğerine geçtiğinde aynı biçimde kalmaz.
Malzeme değişir.
Ölçü değişir.
Cephe düzeni değişir.
Yerel ustanın uygulaması değişir.
Ve yabancı kökenli bir teknik zamanla bulunduğu yapının doğal bir parçası hâline gelebilir.
Konuralp evlerindeki giyotin pencere de bu açıdan okunabilir.
Pencere yalnızca açıklık değildir
Geleneksel bir evin cephesinde pencere içeriye ışık alan bir boşluk olmanın ötesinde, ev ile sokak arasındaki sınırı düzenler.
Konuralp örneklerinde özellikle pencere oranları ve tekrarları bu ilişkinin görsel tarafını belirginleştiriyor.
Cephede yan yana sıralanan düşey açıklıklar yapıyı yatay bir duvar kütlesi olmaktan çıkarıyor; daha hafif, ritmik bir görünüm oluşturuyor. Ahşap doğramaların ince bölünmeleri de bu etkiyi güçlendiriyor. Bu nedenle pencereye yakından baktığımızda aslında bütün bir cepheyi okumaya başlıyoruz.
Bir evin karakterini bazen en iyi büyük biçimler değil, tekrar eden küçük ayrıntılar gösterir.
Hareketin cephede görünmemesi
Giyotin pencerenin belki de en ilginç özelliği hareketidir.
Kanat açıldığında cepheden dışarı taşmaz.
Hareket cephe yüzeyinin içinde gerçekleşir.
Bu nedenle kapalı ve açık durum arasında yapının dış görünüşündeki değişim sınırlıdır.
Konuralp’in dar ve birbirine yakın yapıların bulunduğu sokaklarında bunun pratik avantajlar sağlamış olması mümkündür. Ancak bu durumun yerel kullanımın temel nedeni olduğunu söylemek için daha fazla belge gerekir. Yine de teknik sistem ile sokak dokusu arasında kurulabilecek ilişki araştırmaya değer. Çünkü mimari ayrıntılar yalnızca estetik tercihlerin değil, gündelik kullanımın da sonucudur.
Pencereden eve, evden sokağa
Selahattin Avan Evi veya Hatipoğlu Konağı’ndaki bir pencereye tek başına baktığımızda ahşap bir doğrama görüyoruz. Biraz geri çekildiğimizde ise pencerenin; çıkmayla, kat yüksekliğiyle, cephe oranıyla, yanındaki diğer pencerelerle, avlusuyla ve sokakla ilişki kurduğunu fark ediyoruz.
Bu nedenle geleneksel konut dokusunu korurken yalnızca evin ana kütlesini değil, pencere gibi küçük mimari unsurları da belgelemek önem taşıyor. Çünkü özgün pencere oranı değiştiğinde, ahşap doğrama PVC ile değiştirildiğinde, bölünmeler ortadan kaldırıldığında veya açıklık büyütüldüğünde yapının cephe karakteri de değişiyor. Bazen bütün bir tarihsel görünümün kaybı, çok küçük bir ayrıntının kaybıyla başlıyor.
Konuralp’e özgü olan ne?
Giyotin pencere Konuralp’e özgü değil. Tam tersine geniş bir coğrafyada kullanılan bir sistem. Fakat bu durum Konuralp örneklerinin önemini azaltmıyor. Asıl araştırılması gereken şudur:
Konuralp evlerinde bu pencere nasıl biçimlendi?
Hangi ölçüler tercih edildi?
Üst ve alt kanatlar nasıl düzenlendi?
Ahşap bölünmeler aynı mıydı?
Aynı ustalık özellikleri birden fazla yapıda görülüyor mu?
Pencereler hangi odalarda yoğunlaşıyor?
Sokağa ve bahçeye bakan cephelerde farklılaşıyor mu?
Bu sorular cevaplandığında, genel bir “Türk evi” anlatısından çıkarak Konuralp’in kendi konut kültürüne yaklaşabiliriz.
Bir pencerenin taşıdığı dönem
Avan Evi’nin 1908 tarihli olması, giyotin pencereyi yalnızca bir yapı ayrıntısı olarak değil, Konuralp’in geç Osmanlı dönemindeki değişiminin parçası olarak düşünmemize de imkân veriyor.
Yerel konut geleneği tamamen ortadan kalkmadan yeni malzemeler, yeni teknikler ve yeni biçimler eve ekleniyor. Burada ortaya çıkan şey ne bütünüyle “geleneksel” ne de bütünüyle “Batılı”. Daha çok, farklı mimari deneyimlerin aynı yapı üzerinde yan yana gelmesi. Belki de Konuralp evlerinin en ilginç yönlerinden biri tam burada bulunuyor. Çünkü bu yapılar yalnızca geçmişten kalan biçimleri korumuyor; değişimin kendisini de kaydediyor.
Küçük ayrıntı, büyük hafıza
Bugün Avan Evi veya Hatipoğlu Konağı’nın pencerelerine baktığımızda, geçmişte sıradan bir yapı elemanı olan şey artık tarihsel belgenin parçasına dönüşmüş durumda.
Bir doğramanın oranı,
cam bölünmeleri,
ahşabın kalınlığı,
kanadın hareket sistemi
ve cephedeki tekrar düzeni
bir dönemin yapı alışkanlıklarını görünür kılıyor.
Bu nedenle Konuralp’in geleneksel evlerini anlamak için yalnızca planlara veya büyük mimari özelliklere bakmak yeterli değil. Bazen kentin geçmişi çok daha küçük ölçekte karşımıza çıkıyor.
Bir pencere, bir cepheyi; bir cephe, bir evi; bir ev ise bütün bir sokak dokusunu okumaya başlayabileceğimiz noktaya dönüşebiliyor.
Konuralp evlerinde giyotin pencerenin asıl değeri de belki burada:
Batı’dan gelen bir pencere tipinin tarihini anlatmasında değil, Konuralp’in kendi mimari değişimini küçük bir ayrıntıda görünür kılmasında.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Kuban, Doğan. Türk Hayatlı Evi. İstanbul: Ziraat Bankası, 1995.
Louw, H. J. “The Origin of the Sash-Window.” Architectural History 26 (1983): 49–72.
Louw, Hentie – Crayford, Robert. “A Constructional History of the Sash-Window, c. 1670–c. 1725.” Architectural History.
Yorumlar