Konrapa ve Üskübü: Konuralp’in Osmanlı Kasabası Kimliği
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Zerrin Avan, Sanat Tarihçisi
Bugünkü Konuralp’in Osmanlı dönemi tarihi, yalnızca bir fetih anlatısından ibaret değildir. Erken Osmanlı uç dünyasının içinde şekillenen bölge, daha sonraki yüzyıllarda Konrapa adıyla idarî bir çevre, Üskübü adıyla ise yerel bir yerleşim merkezi kimliği kazanmıştır. Tahrir kayıtları, vakıf yapıları ve özellikle çeltik üretimine ilişkin veriler, Konuralp’in Osmanlı döneminde nasıl kurumsallaştığını ve ekonomik bir merkez hâline geldiğini anlamamıza imkân verir.
Antik kentten Osmanlı yerleşimine
Bugünkü Konuralp, antik Prusias ad Hypium’un bulunduğu coğrafyada gelişmiş çok katmanlı bir yerleşimdir.
Roma ve Bizans dönemlerinde kullanılan antik kent alanı, erken Osmanlı döneminde farklı bir siyasal ve toplumsal düzenin içine girdi. Ancak bu dönüşümü, “antik kent sona erdi ve yerine Osmanlı kasabası kuruldu” biçiminde keskin bir kopuş olarak düşünmek doğru değildir. Yerleşim alanları, yollar, tarım sahaları ve yerel hafıza farklı dönemlerde yeniden kullanılmış; aynı coğrafya yeni idarî ve toplumsal anlamlar kazanmıştır.
Bu nedenle Konuralp’in Osmanlı dönemi tarihini anlamak için iki adı özellikle ayırmak gerekir:
Konrapa ve Üskübü.
Konur Alp ve erken Osmanlı sınır dünyası
Konur Alp, Osman Bey ve Orhan Bey dönemlerinin erken fetih hareketlerinde adı geçen önemli uç beylerinden biridir.
Âşıkpaşazâde ve Neşrî gibi Osmanlı tarihçileri onu Akyazı, Düzpazarı, Bolu ve çevresindeki faaliyetlerle ilişkilendirir. Bu bilgiler, Konur Alp’in hareket alanının bugünkü Düzce çevresini de içine aldığını düşündürmektedir.
Ancak burada kaynakların sınırını korumak gerekir. Erken kronikler Konur Alp’in bölgedeki faaliyetlerini anlatmakla birlikte, bugünkü Üskübü yerleşimini hangi tarihte ve hangi koşullarda ele geçirdiğini kesin biçimde ortaya koymaz. Modern literatürde ve yerel tarih anlatılarında 1323 tarihi sıkça kullanılmaktadır. Bu tarih bölgenin Osmanlı hâkimiyetine geçişini açıklamak için önemli bir referans noktasıdır; fakat bunu tartışmasız ve kesin bir “fetih günü” gibi değerlendirmek doğru değildir.
Daha güvenli olan, Düzce ve çevresindeki Osmanlı hâkimiyetinin 14. yüzyılın ilk çeyreğinde gelişen askerî ve siyasal süreçler içinde oluştuğunu kabul etmektir.
“Uç bölgesi” ne demektir?
Erken Osmanlı tarihini anlamak için “uç” kavramı önemlidir.
Uç, yalnızca iki devlet arasındaki askerî sınırı ifade etmez.
Bu alanlarda;
gaziler, yerel beyler, dervişler, göçebe ve yarı göçebe topluluklar, Bizans yerleşimleri ve farklı çıkar grupları bir arada bulunabiliyordu.
Dolayısıyla Osmanlı uç dünyası, sürekli hareket eden ve sınırların değiştiği bir toplumsal alan olarak değerlendirilmelidir.
Konur Alp’in faaliyetlerini de bu hareketli sınır dünyası içinde düşünmek gerekir. Bu nedenle “Konur Alp geldi, kenti fethetti ve hemen Osmanlı kasabası kuruldu” biçimindeki doğrusal bir anlatı yerine, daha uzun bir dönüşüm sürecinden söz etmek daha uygundur.
Konrapa adı neyi ifade ediyordu?
Konur Alp’in bölgedeki tarihsel etkisinin en kalıcı sonuçlarından biri, adının coğrafyaya taşınmasıdır.
Osmanlı kaynaklarında Konrapa, Konurapa ve benzeri biçimlerle karşılaşılan ad, yalnızca bugünkü Konuralp yerleşimini değil, daha geniş bir idarî ve coğrafi alanı ifade edebilmiştir. 16.yüzyılda Konrapa, Bolu sancağına bağlı nahiyelerden biridir. Bu nedenle Konrapa’yı yalnızca bugünkü Konuralp mahallesinin eski adı olarak düşünmek yanıltıcıdır.
Konrapa bir bölgesel ve idarî kimliği de ifade eder.
Bu ayrım, Osmanlı döneminde Konuralp tarihini doğru okuyabilmek açısından önemlidir.
Üskübü neresiydi?
Osmanlı kayıtlarında bugünkü Konuralp yerleşimi için Üskübü / Üskübî adı da kullanılmaktadır. Tahrir kayıtlarında merkez yerleşim için kullanılan Nefs-i Konrapa ifadesinin bir diğer adının Üskübü olduğu belirtilmektedir. Bu durum Konrapa ile Üskübü arasındaki ilişkiyi daha açık hâle getirir. (DergiPark)
Başka bir ifadeyle:
Konrapa, daha geniş idarî çevreyi;
Üskübü, bu çevrenin merkezindeki yerleşimi ifade edebilmektedir. Bu iki adın tarih boyunca her zaman aynı ölçek ve anlamda kullanılmadığını göz önünde bulundurmak gerekir.
Üskübü adı nereden geliyor?
Üskübü adının kökeni kesin olarak açıklanmış değildir. Modern araştırmalarda adın Balkanlardaki Üsküp/Skopje ve Yunanca skopein/skopē gibi “bakmak, gözetlemek” anlam alanlarıyla ilişkilendirilmesi önerilmiştir. Yerleşimin ovaya hâkim konumu da bu yorumu destekleyebilecek bir unsur olarak görülmüştür.
Ancak bu etimoloji kesinleşmiş değildir.
Yerel gelenekte “Üç Küp” veya “Eski Bağ” gibi farklı açıklamalar da bulunmaktadır. Araştırmacılar bu anlatıların halk etimolojisi niteliğinde olabileceğine dikkat çekmektedir. (isamveri.org)
Dolayısıyla en doğru yaklaşım şudur:
Üskübü adının kökeni konusunda farklı görüşler vardır; kesin bir etimoloji henüz ortaya konmuş değildir.
Osmanlı kasabası nasıl oluştu?
Bir yerleşimin “Osmanlı kasabası” kimliği kazanması yalnızca siyasal hâkimiyet değişikliğiyle gerçekleşmez.
Bunun için;
idarî kurumlar, mahalleler, cami ve mescitler, vakıflar, pazar ilişkileri, tarımsal üretim ve yerel toplumsal ağların zaman içinde oluşması gerekir.
Konrapa ve Üskübü’nün Osmanlı tarihindeki gelişimi de bu açıdan değerlendirilmelidir. Özellikle 15. ve 16. yüzyıllara gelindiğinde, elimizdeki idarî ve mali belgeler bölge hakkında erken fetih anlatılarından çok daha somut bilgiler vermeye başlar.
16. yüzyılda Konrapa
16.yüzyılda Konrapa, Osmanlı idarî yapısı içerisinde Bolu sancağına bağlı bir nahiye olarak karşımıza çıkar.
Kenan Ziya Taş’ın tahrir kayıtlarına dayanan araştırmasına göre Bolu sancağı bu dönemde on altı nahiyeden oluşmakta ve Konrapa bunlardan biri olarak yer almaktadır. (DergiPark)
Bu bilgi son derece önemlidir. Çünkü Konrapa’nın artık yalnızca erken fetih hafızasıyla ilişkilendirilen bir bölge olmadığını; Osmanlı’nın vergi, nüfus ve üretim düzeni içerisinde tanımlanmış bir idarî birim hâline geldiğini gösterir. Böylece Konur Alp’in adıyla ilişkili bölgesel kimlik, zaman içerisinde Osmanlı bürokrasisinin de kullandığı idarî bir ada dönüşmüştür.
Nefs-i Konrapa: Kasaba merkezi
Tahrir kayıtlarında Nefs-i Konrapa ifadesi merkez yerleşimi tanımlamak için kullanılır.
“Nefs” terimi Osmanlı kayıtlarında genellikle bir kaza veya nahiyenin merkez yerleşimini ifade eder.
Nefs-i Konrapa’nın diğer adının Üskübü olarak kaydedilmesi, bugünkü Konuralp’in Osmanlı yerleşim tarihini anlamak açısından temel bir veridir. (DergiPark)
Bu nedenle Osmanlı dönemindeki yerleşim yapısını şöyle düşünebiliriz:
Konrapa → idarî bölge
Üskübü / Nefs-i Konrapa → merkez yerleşim
Bu ayrım, bugünkü Konuralp adına geriye doğru tek bir çizgi çizmekten daha sağlıklı bir tarihsel çerçeve sunar.
Konrapa’nın ekonomik gücü: Çeltik
Konrapa’nın Osmanlı dönemindeki en dikkat çekici ekonomik özelliklerinden biri çeltik üretimidir.
Bölgenin su kaynakları ve vadi tabanları, pirinç yetiştiriciliği için elverişli koşullar sunmaktaydı. 16.yüzyıl kayıtları Konrapa’yı Bolu sancağının önemli çeltik üretim bölgelerinden biri olarak göstermektedir.
Kenan Ziya Taş’ın çalışmasına göre Konrapa’daki çeltik üretimi o kadar belirgindir ki, sancak kanunnâmesinde çeltik ziraati için özel düzenlemeler bulunmaktaydı. Bölgedeki bazı çeltik sahaları padişah hassı niteliğindeydi ve üretim devlet tarafından yakından izlenmekteydi. (DergiPark)
Bu durum bize Konrapa’nın Osmanlı ekonomisindeki yerini somut biçimde gösterir. Çeltik burada yalnızca yerel tüketim için üretilen bir tarım ürünü değildi.
Vergilendirilen, düzenlenen ve idarî mali sistem içerisinde izlenen bir üretim alanıydı.
Pirinç yalnızca ekonomik bir ürün müydü?
Çeltik üretimi Konuralp’in tarihini antik dönemden çok farklı bir açıdan okumamızı sağlar. Antik Prusias ad Hypium’u düşündüğümüzde tiyatro, yazıtlar, heykeller ve kamusal yapılar ön plana çıkar.
Osmanlı Üskübü’sünü anlamak için ise; su, toprak, tarım, köyler, üretim ve vergi ilişkileri daha belirleyici hâle gelir. Bu farklılık önemlidir. Aynı coğrafya, farklı tarihsel dönemlerde farklı işlevlerle anlam kazanmıştır.
Roma döneminin kamusal kent yaşamı ile Osmanlı döneminin tarımsal ve idarî bölgesi aynı yerde üst üste bulunmaktadır.
Vakıflar ve yerel toplumsal yapı
Osmanlı kent ve kasabalarının örgütlenmesinde vakıflar önemli bir rol oynuyordu.
Cami, mescit, zaviye, çeşme ve diğer kamusal hizmetlerin sürekliliği çoğu zaman vakıf sistemi aracılığıyla sağlanıyordu.
Konrapa ve Üskübü’nün tarihini incelerken bu yapıların da ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Ancak erken dönem için “fetihten hemen sonra hızla zaviyeler ve vakıflar kuruldu” biçiminde kesin bir anlatı kurmak yerine, belgelenebilen vakıf ve dinî kurumları dönem dönem izlemek daha sağlıklı olacaktır. Bu alan, Konuralp’in Osmanlı dönemine ilişkin gelecekteki araştırmaların önemli başlıklarından biridir.
Kasaba yalnızca üretim alanı değildi
Üskübü’nün daha sonraki Osmanlı dönemine ilişkin kayıtları, yerleşimin yalnızca tarımsal bir merkez olmadığını da gösterir. 19.yüzyıl salnameleri ve diğer belgeler, Üskübü’nün çarşısı, dükkânları ve yerel idarî yapısıyla bölgesel bir kasaba niteliğini sürdürdüğünü göstermektedir.
Örneğin geç Osmanlı dönemi kayıtlarında Üskübü çarşısındaki mağaza, dükkân ve kahvehanelerden söz edilmektedir. (Açık Erişim Düzce Üniversitesi)
Böylece 16. yüzyıldaki tarımsal ve idarî merkez kimliğinin daha sonraki yüzyıllarda kasaba yaşamıyla çeşitlendiğini görmek mümkündür.
Antik miras ile Osmanlı yerleşimi arasındaki ilişki
Üskübü’nün en dikkat çekici özelliklerinden biri, antik Prusias ad Hypium’un kalıntıları üzerinde ve çevresinde gelişmiş olmasıdır. Bu durum iki farklı geçmişin aynı coğrafyada yan yana var olmasına neden olmuştur. Ancak antik mirasın Osmanlı kasabasında nasıl algılandığı, ne ölçüde kullanıldığı veya yeniden anlamlandırıldığı ayrı bir araştırma konusudur.
Taşların devşirme malzeme olarak kullanılması, antik yapıların çevresinde yeni mahallelerin gelişmesi, eski yolların ne ölçüde devam ettiği ve antik kalıntıların yerel hafızada nasıl tanımlandığı ayrı ayrı incelenmelidir.
Bu nedenle “antik Prusias mirası Osmanlı Üskübü ile bütünleşti” demek yerine, iki tarihsel katmanın aynı coğrafyada hangi biçimlerde karşılaştığını araştırmak daha doğru olur.
Konuralp’in Osmanlı kimliği nasıl okunmalı?
Bugünkü Konuralp’in Osmanlı geçmişini yalnızca Konur Alp’in fetih anlatısına indirgemek eksik kalır.
Konur Alp adı bölgenin erken Osmanlı hafızasının önemli bir parçasıdır. Fakat Osmanlı kasabası kimliği yüzyıllar içinde oluşmuştur.
Bu kimliğin temel unsurları;
Konrapa adıyla idarî örgütlenme, Üskübü adıyla merkez yerleşim, tarımsal üretim, çeltik ekonomisi, vakıf ve dinî kurumlar, yerel ticaret ve kasaba yaşamıdır.
Dolayısıyla Konuralp’in Osmanlı dönemi tarihinin asıl sorusu yalnızca “Burası ne zaman fethedildi?”
olmamalıdır.
Daha verimli soru şudur:
Bir eski kent coğrafyası Osmanlı dünyası içerisinde nasıl yeni bir kasaba ve üretim alanına dönüştü?
Bir fetih tarihinden daha fazlası
Konuralp’in Osmanlı geçmişini bu açıdan okuduğumuzda, 14. yüzyıldaki askerî hareket yalnızca başlangıç noktalarından biridir.
Asıl dönüşüm sonraki yüzyıllarda gerçekleşmiştir. Konur Alp adı bölgesel kimliğe taşınmış, Konrapa idarî bir birime dönüşmüş, Üskübü kasaba merkezi olarak gelişmiş, çeltik üretimi bölgenin ekonomik karakterini belirlemiş ve yerleşim Osmanlı’nın idarî, ekonomik ve toplumsal ağlarının parçası hâline gelmiştir.
Bu nedenle bugünkü Konuralp’in Osmanlı kimliğini yalnızca bir fetih hikâyesi olarak değil, uzun süreli bir yerleşme, üretim ve kurumsallaşma tarihi olarak değerlendirmek gerekir.
Antik Prusias ad Hypium’un üzerine yerleşen Üskübü, geçmişi silerek değil; aynı coğrafyaya yeni toplumsal ve ekonomik anlamlar ekleyerek varlığını sürdürmüştür.
Bugünkü Konuralp’in çok katmanlı kimliği de tam olarak bu tarihsel birikimden doğmaktadır.
Yazan: Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Âşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman. Haz. N. Atsız. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1949.
Emecen, Feridun M. “Konur Alp Gazi’nin Kimliği ve Faaliyetlerine Dair Bilinirliğin Sınırları.” Belleten 84/300 (2020).
Özlü, Zeynel. Batı Karadeniz’de Antik Bir Osmanlı Kenti: Prusias ad Hypium / Üskübü (Konuralp). İstanbul, 2009.
Taş, Kenan Ziya. “Osmanlı Çeltik Üretim Sahası Olarak Konrapa ya da ‘Osmanlı Sarayının Nadidesi Konuralp Pirinci’.” Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 23/44 (2020).
BOA. İlgili tahrir, evkaf ve idarî kayıtları.
Yorumlar