Prusias Kralları ve Helenistik Dönemde Diadema
- 16 Eyl 2025
- 6 dakikada okunur
Güncelleme tarihi: 10 saat önce
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Helenistik Krallığın Görsel Simgesi
Günümüzde “taç” sözcüğü, çoğunlukla değerli taşlarla bezeli, yüksek ve gösterişli bir hükümdarlık alametini çağrıştırır. Helenistik dünyanın krallık ikonografisi ise bundan oldukça farklıdır. Büyük İskender’in ölümünden sonra Doğu Akdeniz ve Anadolu’da ortaya çıkan krallıklarda hükümdarın en karakteristik egemenlik simgelerinden biri, baş çevresine bağlanan ve uçları enseden aşağı sarkan diadema (διάδημα) adı verilen şeritti. Görsel bakımdan oldukça sade olan bu unsur, Helenistik siyasal kültürde krallık statüsünü ifade eden güçlü bir işarete dönüşmüştür (Ritter, 1965, s. 1–14; Smith, 1988, s. 34–38).
Diademanın kökeni konusunda kesin ve tek bir açıklama bulunmamaktadır. Geleneksel araştırmalar onun Ahameniş-Pers hükümdarlık alametleriyle ilişkisini vurgulamış ve Büyük İskender’in Asya hâkimiyetini üstlenmesi sırasında bu simgeyi Pers kraliyet geleneğinden benimsemiş olabileceğini ileri sürmüştür (Ritter, 1965, s. 25–39). Bununla birlikte daha sonraki çalışmalar, Makedon ve Yunan dünyasında kullanılan baş bantlarının yanı sıra Dionysos ikonografisinin de göz önünde bulundurulması gerektiğini göstermiştir (Fredricksmeyer, 1997, s. 97–109; Olbrycht, 2014, s. 177–187).
Dolayısıyla diademayı basitçe Perslerden alınmış veya Yunan zafer çelenginden türemiş bir hükümdarlık alameti olarak tanımlamak yerine, Büyük İskender ve halefleri döneminde yeni bir siyasal anlam kazanan Helenistik krallık simgesi olarak değerlendirmek daha isabetlidir.
Stephanos ile Diadema Arasındaki Fark
Klasik Yunan dünyasında başa takılan en önemli sembollerden biri stephanos, yani çelenkti. Defne, zeytin veya başka bitkilerden oluşturulan çelenkler dinsel törenlerde, atletik ve sanatsal yarışmalarda ve askerî zafer bağlamlarında kullanılabiliyordu. Bu nedenle stephanos, krallığa özgü bir alamet değildi.
Diadema ise Helenistik dönemde farklı ve çok daha belirgin bir siyasal anlam kazanmıştır. Özellikle Büyük İskender’in ardından krallık iddiasında bulunan Diadokhlar tarafından benimsenmesiyle, hükümdarlığın görsel göstergelerinden biri hâline gelmiştir. MÖ 4. yüzyılın sonlarından itibaren diademanın kabulü yalnızca kişisel bir süslenme biçimi değil, basileus statüsünün ilanıyla ilişkili siyasal bir eylem olarak değerlendirilmelidir (Ritter, 1965, s. 105–122; Olbrycht, 2014, s. 177–187).
Bu nedenle Helenistik kral portrelerinde görülen sade baş bandının görünüşü yanıltıcıdır. Diadema maddi bakımdan mücevherli bir taç kadar gösterişli olmayabilir; fakat taşıdığı siyasal anlam son derece güçlüdür.
Diadema ve Helenistik Hükümdarlık İdeolojisi
Büyük İskender’in ölümünün ardından kurulan Seleukos, Ptolemaios, Antigonid ve Attalid krallıkları gibi Bithynia Krallığı da Helenistik monarşinin ortak görsel dilinden yararlanmıştır. Kraliyet portreleri, sikkeler, hükümdar kültleri, saray törenleri ve kamusal anıtlar, hükümdarın meşruiyetinin görünür kılındığı başlıca araçlardı (Pollitt, 1986, s. 59–78; Smith, 1988, s. 34–53).
Bu sistem içerisinde hükümdar portresi yalnızca kralın fiziksel görünüşünün kaydı değildir. Saç biçimi, yüz ifadesi, başın duruşu, tanrısal veya kahramansı göndermeler ve özellikle diadema, kralın siyasal kimliğinin oluşturulmasına hizmet eder. Bu nedenle Bithynia krallarının sikke portreleri de yalnızca kişisel portreler olarak değil, daha geniş Helenistik hükümdarlık ikonografisinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir.
Bithynia Krallığı ve I. Prusias
Bithynia, Büyük İskender sonrasında Anadolu’da gelişen bölgesel krallıklardan biri olmakla birlikte, yerel siyasal geleneklerle Helenistik krallık kültürünün kesiştiği özgün bir yapı sergiler.
I. Prusias yaklaşık MÖ 230/228–182 yılları arasında hüküm sürmüş; Bithynia’nın siyasal ve coğrafi bakımdan genişlemesinde önemli rol oynamıştır.
I. Prusias’ın sikkelerinde kralın genellikle sağa dönük portresi diademalı olarak betimlenir. Arka yüzde ise genellikle ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΠΡΟΥΣΙΟΥ — “Kral Prusias’ın [sikkesi]” lejantı ile Zeus figürü görülür. Bu kompozisyon, hükümdarın portresi, diadema, basileus unvanı ve Zeus ikonografisini aynı siyasal görsel program içerisinde birleştirir (Head, 1887, s. 445).
Buradaki diadema yalnızca başı çevreleyen bir aksesuar değildir. Portreyi gören kişinin karşısındaki figürün sıradan bir aristokrat veya asker değil, basileus, yani kral olduğunu anlamasını sağlayan temel ikonografik göstergelerden biridir.
I. Prusias’ın Konuralp’in antik yerleşimi açısından ayrıca özel bir önemi vardır. Herakleialı Memnon’un aktardığı tarihsel geleneğe göre Kieros, Herakleia’nın elindeyken I. Prusias tarafından ele geçirilmiş ve daha sonra kralın adıyla Prusias olarak adlandırılmıştır. Dolayısıyla Prusias ad Hypium’un tarihini Prusias hanedanıyla ilişkilendirirken özellikle I. Prusias ile kent arasındaki bu doğrudan bağlantının vurgulanması gerekir.
Bu bilgi I. Prusias’ın kenti sıfırdan kurduğunu kanıtlamaz; tersine, daha önce Kieros adıyla var olan bir yerleşimin Bithynia hâkimiyetine alınarak kralın adıyla yeniden adlandırıldığını gösterir.
II. Prusias ve Kanatlı Diadema
I. Prusias’ın ardından tahta çıkan II. Prusias, yaklaşık MÖ 182–149 yılları arasında Bithynia’yı yönetmiştir. Onun gümüş tetradrahmilerinde de hükümdar sağa dönük olarak betimlenmiş ve arka yüzde ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΠΡΟΥΣΙΟΥ lejantıyla birlikte Zeus tasviri sürdürülmüştür.
Bununla birlikte II. Prusias’ın portrelerinde son derece dikkat çekici bir ikonografik ayrıntı ortaya çıkar: diadema kanatlıdır. Nümizmatik literatürde I. ve II. Prusias’ın tetradrahmilerini birbirinden ayıran karakteristik özelliklerden biri olarak özellikle bu ayrıntıya dikkat çekilmiştir (Head, 1887, s. 445).
Dolayısıyla II. Prusias’ın diademasını yalnızca I. Prusias’ınkinden “daha gösterişli” veya “mücevherli” olarak tanımlamak yeterli değildir. Buradaki temel ikonografik farklılık, kanat motifinin diademaya eklenmiş olmasıdır.
KANAT, Helenistik ikonografide nötr bir bezeme değildir. Hermes, Nike, Eros gibi figürlerle ve farklı ilahi/heroik çağrışımlarla ilişkilendirilebilir. Fakat II. Prusias’ın kanatlı diademasının neden kullanıldığını doğrudan açıklayan antik bir metin göstermeden, “Hermes’i temsil ediyor”, “tanrısallık işaretidir” gibi kesin hükümler vermemeliyiz.
II. Prusias’ın eşi Apame/Apama, Makedonya Kralı Perseus’un kız kardeşidir. Dolayısıyla II. Prusias, Makedon Antigonid hanedanıyla evlilik yoluyla doğrudan bağlantılıdır. Ayrıca, kahramanlık/avcılık ideolojisinin parçaları olabilir.
Diadema tek başına zenginliği değil, statüyü temsil eder. Onu taşıyan kişinin basileus olduğunu bildirir.
Bu değişiklik Bithynia kraliyet portreciliğinin Helenistik hükümdarlık ikonografisi içerisinde kendine özgü bir görsel kimlik geliştirdiğini göstermesi bakımından önemlidir. Bununla birlikte kanatlı diademanın anlamı konusunda doğrudan kanıt bulunmadığı sürece bunu belirli bir tanrı, kült veya siyasal programa kesin biçimde bağlamak ihtiyatla karşılanmalıdır.
1. Diadema: Alından geçerek başı çevreleyen şerit.
2. Diadema uçları: Ense arkasında aşağı/geriye uzanan şeritler.
3. Kanat: Kulak üstü–baş arkası bölgesinden çıkan ayrı ikonografik unsurdur.
Sade Bir Bant, Güçlü Bir Siyasal Mesaj
Helenistik saray kültürünün “sade” olduğu düşüncesi de diademanın yalın görünüşünden kaynaklanan yanıltıcı bir izlenimdir. Helenistik monarşiler son derece gelişmiş saray teşrifatı, hükümdar kültü, dinsel törenler, anıtsal mimari ve kraliyet portreciliği oluşturmuşlardır (Pollitt, 1986, s. 19–46).
Bu nedenle diademanın sadeliği ile Helenistik krallığın siyasal ihtişamını birbirinden ayırmak gerekir. Bir kumaş şeridinin hükümdarlığın en güçlü alametlerinden birine dönüşmesi, esasen Helenistik görsel kültürün sembolik gücünü gösterir.
Diadema tek başına zenginliği değil, statüyü temsil eder. Onu taşıyan kişinin basileus olduğunu bildirir.
“PRVSIA REX” Gravürü Nasıl Okunmalıdır?
Prusias portrelerinin erken modern dönemde yeniden üretilmiş gravürleri, antik sikke ikonografisinin Avrupa’daki dolaşımını göstermeleri bakımından ayrıca önem taşır. Bu bağlamda Fulvio Orsini’nin 16. yüzyıldaki antik portre çalışmalarında Prusias krallarına atfedilen görseller dikkat çekmektedir.
Gravürde görülen Latince PRVSIA REX ifadesi “Kral Prusias” anlamındadır. Buradaki rex, Latince “kral” unvanıdır; rahiplik statüsünü ifade etmez.
Dolayısıyla bu yazıtı “hem rahip hem kral” şeklinde yorumlamak doğru değildir.
Dahası, söz konusu gravür antik çağda yapılmış bağımsız bir kral portresi olarak değil, erken modern dönemde antik sikke ve portrelerin yeniden okunması ve çoğaltılması bağlamında değerlendirilmelidir. Bu nedenle Orsini’nin gravürü, Prusias’ın fiziksel görünüşüne ilişkin doğrudan bir belge olmaktan çok, antik nümizmatik ikonografinin Rönesans dönemi aktarımının bir tanığıdır (Orsini, 1570).
Prusias Portrelerinden Konuralp’e
I. ve II. Prusias’ın sikke portreleri, Bithynia Krallığı’nın Helenistik dünyanın ortak hükümdarlık diline nasıl katıldığını göstermektedir. Her iki kral da diademalı hükümdar portresi ve basileus unvanıyla Helenistik kraliyet ikonografisinin temel unsurlarını kullanırken, özellikle II. Prusias dönemindeki kanatlı diadema Bithynia nümizmatiğinde ayırt edici bir özellik oluşturmuştur (Head, 1887, s. 445).
Konuralp açısından ise I. Prusias’ın önemi daha doğrudandır. Antik kaynak geleneği, daha önce Kieros olarak bilinen yerleşimin I. Prusias tarafından Herakleialılardan alındığını ve kralın adıyla Prusias olarak yeniden adlandırıldığını bildirir. Bu nedenle Konuralp’in Helenistik geçmişi ile Prusias kraliyet ikonografisi arasında yalnızca genel bir kültürel bağlantı değil, kentin adında korunmuş doğrudan bir tarihsel ilişki bulunmaktadır.
Diadema bu ilişkinin küçük fakat anlam bakımından güçlü bir görsel anahtarıdır: Kieros’u ele geçirerek kendi siyasal coğrafyasına katan kralın sikkesindeki ince baş bandı, Helenistik dünyanın ortak dilinde onun Bithynia’nın basileusu olduğunu ilan etmektedir.
Zerrin Avan
Kaynakça
Fredricksmeyer, E. A. (1997). “The Origin of Alexander’s Royal Insignia”, Transactions of the American Philological Association, 127, s. 97–109.
Head, B. V. (1887). Historia Numorum: A Manual of Greek Numismatics. Oxford: Clarendon Press, özellikle s. 445.
Memnon. Peri Herakleias / Herakleia Pontike Tarihi. Fragmanlar.
Olbrycht, M. J. (2014). “The Diadem in the Achaemenid and Hellenistic Periods”, Anabasis: Studia Classica et Orientalia, 5, s. 177–187.
Orsini, F. (1570). Imagines et Elogia Virorum Illustrium et Eruditorum ex Antiquis Lapidibus et Nomismatibus Expressa. Roma.
Pollitt, J. J. (1986). Art in the Hellenistic Age. Cambridge: Cambridge University Press.
Ritter, H.-W. (1965). Diadem und Königsherrschaft: Untersuchungen zu Zeremonien und Rechtsgrundlagen des Herrschaftsantritts bei den Persern, bei Alexander dem Großen und im Hellenismus. München: C. H. Beck.
Smith, R. R. R. (1988). Hellenistic Royal Portraits. Oxford: Clarendon Press.
Yorumlar