Konuralp’in Kent Kökeni: Kieros Ne Kadar Eski?
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Zerrin Avan
Bugünkü Konuralp’te gelişen antik yerleşimin tarihi, Roma İmparatorluk Dönemi’nde Prusias ad Hypium adıyla ulaştığı anıtsal görünümden daha eskiye uzanır. Ancak kentin ne zaman kurulduğu, ilk sakinlerinin kimler olduğu ve Kieros adıyla bilinen yerleşimin hangi koşullarda ortaya çıktığı henüz kesin biçimde açıklanabilmiş değildir. Bu nedenle Konuralp’in kent kökenlerini araştırırken yazılı kaynakların söylediği ile arkeolojik olarak kanıtlayabildiğimiz verileri birbirinden ayırmak gerekir.
Asıl soru: Kieros’tan önce ne vardı?
Görsel: Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi, III Cilt, s.67
Konuralp’in erken tarihine ilişkin tartışmalarda çoğu zaman doğrudan Kieros’tan başlanır.
Fakat bundan önce daha temel bir soru vardır:
Kieros, burada kurulan ilk yerleşim miydi?
Bugün için bu soruya kesin cevap veremiyoruz. Bölgenin coğrafi özellikleri, Düzce Ovası’nın kuzeyindeki yükseltiler ve Karadeniz kıyıları ile Anadolu içleri arasındaki bağlantılar, burayı erken dönemlerden itibaren yerleşmeye elverişli kılmış olabilir. Fakat coğrafi elverişlilik tarihsel kanıt değildir. Bugüne kadar yayımlanmış arkeolojik veriler, Kieros’tan önce Konuralp tepesinde örgütlü ve kentsel nitelikte bir yerleşmenin bulunduğunu kesin olarak ortaya koymamaktadır. Bu nedenle Konuralp’in erken tarihini doğrudan Bithynler, Thynler, Trak toplulukları veya başka bir yerel halkla başlatmak mevcut kanıtların sınırlarını aşar.
Kieros öncesi dönem şimdilik araştırılması gereken bir yerleşim evresi olarak kalmaktadır.
Üç ayrı süreci birbirine karıştırmamak gerekir
Konuralp’in erken tarihini anlamak için en az üç farklı süreci birbirinden ayırmak gerekir:
bölgede insan yerleşiminin başlaması,
Kieros adlı kentsel topluluğun ortaya çıkması,
Kieros’un Herakleia Pontike’nin hâkimiyet alanına girmesi.
Bu üç olayın aynı tarihte gerçekleştiğini gösteren bir kanıt bulunmamaktadır. Başka bir ifadeyle şu olasılıklar birbirinden farklıdır:
yerel yerleşim → dışarıdan kültürel ve ekonomik etkileşim → kentleşme / polis örgütlenmesi.
Bir bölgede Yunan seramiğinin bulunması, o yerleşimin doğrudan Yunanlar tarafından kurulduğunu göstermez. Benzer şekilde bir kentin daha sonra Herakleia Pontike’nin hâkimiyetinde bulunması da onun başlangıçta Herakleialılar tarafından kurulduğunu tek başına kanıtlamaz. Konuralp açısından asıl bilimsel sorun tam da buradadır.
Kieros: Bilinen erken kent adı
Bugünkü Konuralp’teki antik kentin erken adı Kieros (Κίερος) olarak bilinmektedir. Walter Ameling, Kieros’un MÖ 279’dan önce var olduğunu belirtmiştir.
Prusias ad Hypium tiyatrosunun son dönem kazılarını yayımlayan Emre Okan, Ahmet Bilir ve Doğuş Çalışkan da bu değerlendirmeyi aktarır. Herakleia Pontike’nin MÖ 6. yüzyıldaki kuruluş tarihi dikkate alındığında, MÖ 5. yüzyılın Kieros’un ortaya çıkışı için olası bir dönem olabileceğini ifade ederler. (Höyük)
Ancak burada önemli bir ayrım vardır.
MÖ 5. yüzyıl Kieros için arkeolojik olarak kesinleşmiş bir kuruluş tarihi değildir. Bu tarih, Herakleia Pontike ile Kieros arasında daha sonra belgelenen ilişkinin geriye doğru yorumlanmasına dayanan bir öneridir.
Dolayısıyla:
“Kieros MÖ 5. yüzyılda kuruldu.”
demek yerine:
“Kieros’un MÖ 5. yüzyılda ortaya çıkmış olabileceği önerilmektedir.”
demek daha doğru olur.
Herakleia Pontike neden önemli?
Kieros’un erken tarihindeki en önemli kentlerden biri Karadeniz kıyısındaki Herakleia Pontike’dir.
Ksenophon, MÖ 401/400 dolaylarında Herakleia Pontike’yi Mariandynlerin ülkesinde kurulmuş Megaralılarla ilişkili bir Yunan kenti olarak tanımlar. Herakleia zaman içerisinde Karadeniz’in güney kıyısında güçlü bir bölgesel merkez hâline gelmiş ve kıyının gerisindeki topraklarla siyasal ve ekonomik ilişkiler kurmuştur. Kieros da daha sonraki kaynaklarda bu etki alanı içerisinde görünmektedir. Fakat burada önemli bir soru ortaya çıkar:
Kieros’u Herakleialılar mı kurdu, yoksa daha önce var olan bir yerleşimi kendi siyasal sistemlerine mi kattılar?
Bugünkü kaynaklar bu soruya kesin yanıt vermemektedir.
Memnon gerçekte ne söylüyor?
Modern literatürde zaman zaman “Memnon’a göre Kieros Herakleialılar tarafından kurulmuştur” ifadesi kullanılmaktadır. Nitekim 2022 tarihli Prusias ad Hypium tiyatrosu kazı yayını da bu görüşü aktarır. (Höyük)
Ancak Memnon’un günümüze ulaşan ilgili anlatısını daha dikkatli okumak gerekir. Herakleialı Memnon’un eseri bütünüyle korunmamış, Bizans bilgini Photios’un Bibliotheke adlı eserindeki özet aracılığıyla günümüze ulaşmıştır. I. Prusias’ın Kieros’u ele geçirmesini anlatan pasajın açık biçimde söylediği şey şudur:
Kieros, ele geçirildiği sırada Herakleialıların elindedir. Memnon, aynı bağlamda Tios’u da Herakleialıların sahip olduğu kentlerden biri olarak anar. Bu nedenle Memnon’un doğrudan kanıtladığı durum:
Kieros’un I. Prusias’ın fethinden önce Herakleia Pontike’nin siyasal hâkimiyet alanında bulunduğudur.
Buna karşılık metin, Kieros’un Herakleialılar tarafından sıfırdan kurulduğunu açık biçimde söylemez.
Bu ayrım kentin kökeni açısından son derece önemlidir.
Kieros bir “koloni” miydi?
Burada “koloni” kavramını da dikkatli kullanmak gerekir.
Antik Yunan dünyasında apoikia, modern sömürgecilik kavramıyla birebir aynı anlama gelmez. Bir apoikia, ana kentle dinsel ve kültürel bağlarını sürdürebilir; fakat genellikle kendi siyasal kurumlarına sahip bağımsız bir topluluk olarak gelişebilirdi. Dolayısıyla “Kieros bir Yunan kolonisiydi” diyebilmek için yalnızca Yunan kültürel etkisini değil, kuruluş ilişkisini gösteren daha güçlü tarihsel ve arkeolojik kanıtlara ihtiyaç vardır. Aynı şekilde şu üç ifade birbirinin eş anlamlısı değildir:
Dor dünyasıyla ilişki,
Megara kökeni,
Herakleia Pontike kolonizasyonu.
Megara Dor dünyası içerisinde yer alabilir.
Herakleia Pontike Megara ile bağlantılı olabilir.
Fakat bunlardan doğrudan “Kieros bir Dor/Megara kolonisidir” sonucuna geçilemez.
Roma dönemindeki phylē adları eski kökenleri kanıtlar mı?
Prusias ad Hypium’da Roma İmparatorluk Dönemi’nden bilinen yurttaş örgütleri arasında Megaris, Thebais ve Dionysias gibi phylē adları bulunmaktadır.
Ameling, bu adları Herakleia Pontike üzerinden taşınmış daha eski Megara ve Boiotia gelenekleriyle ilişkilendirmiştir. 2022 kazı yayını da Ameling’in, Kieros’a gelen Herakleialıların bazı kurumları ve phylē adlarını beraberlerinde getirmiş olabilecekleri görüşünü aktarır. (Höyük)
Bu gerçekten dikkat çekici bir göstergedir.
Fakat phylē adları Roma dönemine ait belgelerden bilinmektedir. Dolayısıyla bunları yüzyıllar önce gerçekleştiği düşünülen bir kolonizasyon hareketinin doğrudan belgesi olarak kullanmak yerine, kentin geçmişine ilişkin uzun süreli bir kurumsal veya kültürel hafızanın olası izleri olarak değerlendirmek daha güvenlidir.
Kieros adı nereden geliyor?
Kieros adının kökeni kesin olarak çözülmüş değildir.
Georges Perrot, adı Yunanca ve Latince “hızlı hareket etmek” anlamındaki sözcüklerle ilişkilendirerek bunun bir akarsu adı için uygun olabileceğini ileri sürmüştür.
Bu yorum açısından ilginç bir başka veri Prusias ad Hypium sikkelerinden gelir. Antoninus Pius dönemine ait bir kent sikkesinde Dionysos’un iki yanında Hypios ve Kieros nehir tanrılarının kişileştirilmiş tasvirleri bulunur. 2022 yayını bu sikkeyi Kieros adının nehirle ilişkilendirilmesi açısından değerlendirir. (Höyük)
İmparator Maximinus dönemindeki başka sikke tiplerinde ise Kieros kişileştirilmiş bir figür olarak görünür.
Bu nedenle adın; bir akarsuya, yerel bir kahramana veya başka bir eski toponime dayanmış olması ihtimalleri tartışılmıştır. Bugünkü veriler kesin bir etimoloji oluşturmak için yeterli değildir.
Eski kent adı neden Roma döneminde hâlâ hatırlanıyordu?
Sikkelerin daha önemli bir yönü vardır. Kieros adı, kent artık yüzyıllardır Prusias olarak anıldığı bir dönemde bile unutulmamıştır. Roma İmparatorluk Dönemi sikkelerinde Kieros’un yeniden kişileştirilerek kullanılması, eski adın kent belleğinde yaşamaya devam ettiğini düşündürür. Bu durum son derece önemlidir. Çünkü bir kentin resmî adı değişebilir; fakat eski adı ve onunla ilişkili geçmiş, toplumsal bellekte çok daha uzun süre yaşayabilir.
Dolayısıyla Kieros yalnızca Prusias’ın “eski adı” değildir.
Roma dönemi Prusias ad Hypium toplumunun kendi geçmişini hatırlama biçimlerinden birinin parçasıdır.
Pers dönemi hakkında ne biliyoruz?
Konuralp’in erken tarihine ilişkin başka bir tartışma MÖ 4. yüzyıla tarihlenen Greko-Pers karakterli buluntularla ilgilidir.
Prusias nekropolünden geldiği bildirilen bazı metal eserler Akhaimenid ve Greko-Pers sanat gelenekleriyle ilişkilendirilmiştir.
Bu buluntular bölgenin Pers dünyasıyla kültürel veya ekonomik bağlantıları açısından önemlidir. Fakat tek başına Kieros’un Pers karakterli bir kent olduğunu kanıtlamaz.
2022 kazı yayını da daha önce Ameling tarafından değerlendirilen Pers etkili buluntuları aktarırken bunların yorumlanması konusunda farklı görüşlere yer verir; bölgenin Pers yönetimiyle ilişkisini bu eserlerden hareketle doğrudan ve tek yönlü biçimde tanımlamak mümkün değildir. (Höyük)
Dolayısıyla:
Pers üslubunda eser ≠ Pers kent kimliği
ayrımını korumak gerekir.
Arkeoloji bize bugün neyi kesin olarak gösteriyor?
Kieros araştırmasının en önemli problemi, yazılı kaynaklarda anlatılan erken kentin arkeolojik dokusunun henüz yeterince görünür olmamasıdır.
Bugün Konuralp’te görülen en belirgin anıtsal yapı tiyatrodur. Tiyatronun ilk yapı evresi son kazı yayınında Geç Helenistik–Erken Roma İmparatorluk Dönemi çerçevesinde değerlendirilmiştir. (DergiPark) Daha da önemlisi, tiyatronun batısındaki dolgu içerisinde yoğun olarak MÖ 3.–2. yüzyıllara ait siyah firnisli seramikler bulunmuştur.
Kazı ekibi bu seramiklerin tiyatronun yapım tarihini göstermediğini özellikle belirtmektedir. Bunlar tiyatrodan önce veya tiyatrodan bağımsız Helenistik yerleşim faaliyetini belgelemektedir. (Höyük) Bugün için Konuralp’in Roma öncesindeki yerleşim tarihine ilişkin en sağlam arkeolojik verilerden biri budur.
MÖ 5. yüzyıl nerede?
Tam bu noktada kent kökeni tartışmasının asıl problemi ortaya çıkar. Yazılı ve tarihsel yorumlar Kieros’un MÖ 5. yüzyılda var olmuş olabileceğini düşündürmektedir. Fakat yayımlanan arkeolojik malzemenin daha güvenli biçimde gösterdiği erken kent evresi şimdilik Helenistik Dönem, özellikle MÖ 3.–2. yüzyıllardır. Bu iki veri birbirine karıştırılmamalıdır.
Tarihsel olasılık: Kieros MÖ 5. yüzyılda ortaya çıkmış olabilir.
Arkeolojik olarak daha güvenli veri: Konuralp’te MÖ 3.–2. yüzyıla ait Helenistik yerleşim malzemesi vardır.
Bu ayrım, kent tarihinin akademik olarak doğru kurulması açısından temel önemdedir.
Kieros’tan Prusias’a
Kieros’un tarihindeki en açık siyasal kırılma I. Prusias döneminde gerçekleşir. Memnon’un aktardığına göre Bithynia kralı I. Prusias, Herakleialıların hâkimiyetindeki Kieros’u savaş yoluyla ele geçirmiş ve kentin adını değiştirerek kendi adını vermiştir. Aynı askerî hareket içerisinde Tios da ele geçirilmiş ve ardından Herakleia Pontike’ye yönelik saldırı devam etmiştir.
Dolayısıyla:
Kieros → Prusias
dönüşümü yalnızca bir toponim değişikliği değildir.
Aynı zamanda:
Herakleia Pontike hâkimiyeti → Bithynia Krallığı hâkimiyeti
değişimidir.
Daha sonraki dönemlerde aynı adı taşıyan diğer kentlerden ayrılabilmesi için kent Hypios ile ilişkilendirilen coğrafi bir tanımlamayla anılmış ve modern literatürde Prusias ad Hypium adı yerleşmiştir.
Konuralp’in kökeni hakkında bugün ne söyleyebiliriz?
Bugünkü bilgiler ışığında Konuralp’in erken tarihini tek ve kesin bir kuruluş hikâyesine dönüştürmek mümkün değildir.
Özellikle şu ifade mevcut kanıtların sınırını aşar:
“Herakleialılar MÖ 5. yüzyılda Kieros adlı bir Yunan kolonisi kurdular.”
Bunun yerine daha ihtiyatlı bir tarihsel çerçeve kurulabilir:
Kieros öncesi henüz yeterince tanımlanamayan yerleşim evresi → Kieros adlı kentin ortaya çıkışı → Herakleia Pontike ile siyasal ve kültürel ilişki → Helenistik Dönem’de arkeolojik olarak belgelenen yerleşim → I.Prusias’ın fethi → Prusias → daha sonraki kullanımda Prusias ad Hypium
Bu zincirin özellikle ilk iki halkası hâlâ açık bir araştırma alanıdır.
Asıl eksik olan nedir?
Konuralp’in kent kökenini gerçekten çözebilecek kanıt henüz büyük ölçüde toprağın altındadır.
Gelecekte yapılacak kazılarda;
MÖ 5. yüzyıla,
MÖ 6. yüzyıla
veya daha erken dönemlere ait güvenilir, stratigrafik bağlamı belirli yerleşim tabakalarının ortaya çıkarılması tartışmanın niteliğini bütünüyle değiştirebilir.
Böyle bir bulgu bize şu soruları yeniden sorma imkânı verir:
Herakleia Pontike’nin etkisinden önce burada kimler yaşıyordu?
Kieros yeni kurulmuş bir kent miydi?
Yoksa daha eski yerel bir yerleşmenin yeniden örgütlenmiş biçimi miydi?
Yunan kültürel unsurları buraya nüfus hareketiyle mi, ticaretle mi, siyasal hâkimiyetle mi ulaştı?
Şimdilik bunların tamamı açık sorulardır. Bugün güvenle söyleyebileceğimiz şey ise daha sınırlı ama daha değerlidir:
Kieros, Konuralp’in antik geçmişinde bilinen erken kent adıdır; ancak Konuralp’te yerleşimin veya kentleşmenin kesin başlangıç noktası olduğu henüz kanıtlanmış değildir.
Bu belirsizlik bir eksiklik değil, Konuralp’in gelecekteki arkeolojik araştırmaları açısından en önemli sorulardan biridir.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Ameling, Walter. Die Inschriften von Prusias ad Hypium. Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien 27. Bonn, 1985.
Arslan, Murat. Memnon: Herakleia Pontike Tarihi (Peri Herakleias). Ankara, 2007.
Memnon. Herakleia Tarihi, FGrHist 434, F 19.1; Photios, Bibliotheke, Codex 224.
Okan, Emre – Bilir, Ahmet – Çalışkan, Doğuş. “Prusias ad Hypium Antik Tiyatrosu: Yeni Kazılar, İlk Veriler.” Höyük 9 (2022): 33–66. DOI: 10.37879/hoyuk.2022.033.
Perrot, Georges – Guillaume, Edmond. Exploration archéologique de la Galatie et de la Bithynie, d’une partie de la Mysie, de la Phrygie, de la Cappadoce et du Pont. Paris, 1872.
Treister, Mikhail. “Achaemenid and Achaemenid-Inspired Goldware and Silverware, Jewellery and Arms and Their Imitations to the North of the Achaemenid Empire.” 2010.
von Bothmer, Dietrich. A Greek and Roman Treasury. New York, 1984.
Yorumlar