Dünden Bugüne Konuralp'e Verilen İsimler
Güncelleme tarihi: 13 Ağu
Yazan: Zerrin Avan
Bu yazıda, Konuralp’in tarihsel süreç içerisinde aldığı isimler ve bu isimlerin arkasındaki anlamlar ele alınacaktır. Bölge, tarih boyunca farklı medeniyetlerin etkisi altında kalmış ve bu medeniyetlerin kültürel, siyasi ve sosyal etkileri doğrultusunda çeşitli adlarla anılmıştır.
Türkiye / Batı karadeniz / Düzce / Konuralp
Görsel: Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi, III Cilt, s.67
Bir kentin tarih boyunca taşıdığı adlar, yalnızca dilsel değişimleri değil, o kentin siyasal hâkimiyet alanlarını, idarî statüsünü, coğrafi ilişkilerini ve toplumsal belleğini de yansıtır. Bugünkü Konuralp’in adlandırma tarihi bu bakımdan oldukça zengindir. Antik kaynaklarda Kieros (Κίερος/Cierus) olarak başlayan izlenebilir adlandırma, Bithynia Krallığı döneminde Prusias, daha sonra coğrafi bir belirleyiciyle Prusias pros Hypio / Prusias ad Hypium, Bizans döneminde Prousias/Prusias, Osmanlı döneminde Konrapa ve Üskübü/Üskübî, modern dönemde ise Konuralp biçiminde karşımıza çıkar. Ancak bu adların tamamı aynı idarî veya coğrafi birimi ifade etmediğinden, Konuralp’in isim tarihini yalnızca birbirini takip eden adlardan oluşan basit bir kronoloji olarak değerlendirmek yanıltıcıdır.
Konuralp'in İsimleri
Kieros: Kentin Bilinen En Eski Adı
Bugünkü Konuralp ile özdeşleştirilen antik yerleşimin yazılı kaynaklarda ulaşılabilen en eski adı Kieros’tur. Adın Yunanca Κίερος biçiminin yanında, modern yayınlarda ve antik metinlerin Latince aktarımlarında Cierus biçimi de kullanılmaktadır.
Kentin erken tarihine ilişkin temel anlatı, Herakleia Pontikeli tarihçi Memnon’a dayanır. Memnon’un eseri bütünüyle günümüze ulaşmamış; IX. yüzyılda Konstantinopolis Patriği Photios tarafından Bibliotheca adlı eserinde özetlenerek aktarılmıştır. Bu nedenle Kieros hakkındaki bilgimiz, erken bir tarihsel geleneğin daha geç tarihli aktarımı üzerinden elde edilmektedir.
Memnon’un aktarılan metninde Prusias hakkında şu ifade yer alır:
“Prusias had previously been called Cierus, from the river which flows by it.”
Ardından kentin Herakleialıların elinden Bithynia kralı tarafından alınarak kralın adına göre Prusias olarak adlandırıldığı belirtilmektedir (Memnon, History of Heracleia, FGrHist 434, fr. 19; Photios, Bibliotheca, cod. 224).
Bu pasaj iki ayrı bilgi içerir. Birincisi, Prusias adından önce Kieros adında bir yerleşimin varlığıdır. İkincisi ise Memnon’un Kieros adını kentin yakınındaki bir akarsuyla ilişkilendirmesidir. Dolayısıyla kaynakta Kieros yalnızca eski bir kent adı olarak değil, aynı zamanda yerleşimin doğal coğrafyasıyla ilişkili bir ad olarak açıklanmaktadır.
Ancak burada önemli bir kaynak problemi bulunmaktadır. Bithynia’da Prusias adını taşıyan birden fazla kent bulunması ve özellikle Kios’un da bir dönem Prusias olarak adlandırılması, antik metinlerin yorumlanmasında karışıklığa yol açmıştır. Bu nedenle Kieros’un tarihini ele alırken Memnon’un anlatısını doğrudan modern Konuralp topografyasına aktarmak yerine, epigrafik ve arkeolojik verilerle birlikte değerlendirmek gerekir (Zeyrek–Baran Çelik, 2005).
Kieros’tan Prusias’a
Kieros’un isim tarihindeki ilk büyük dönüşüm Bithynia Krallığı döneminde gerçekleşmiştir. Memnon’un anlatısına göre kent, Herakleia Pontike’nin kontrolünden çıktıktan sonra Bithynia Kralı I. Prusias tarafından ele geçirilmiş ve kralın adına izafeten Prusias olarak adlandırılmıştır.
Bu değişiklik yalnızca toponimik bir dönüşüm değildir. Hellenistik dönemde hükümdar adlarının kentlere verilmesi, krallık hâkimiyetinin ve siyasal otoritenin kent mekânında görünür kılınmasının bilinen yöntemlerinden biridir. Bu nedenle Kieros → Prusias dönüşümü, aynı zamanda kentin Herakleia Pontike çevresindeki siyasal ilişkilerden Bithynia Krallığı’nın egemenlik alanına geçişinin göstergesi olarak değerlendirilebilir.
Burada kaynak ile yorum arasındaki ayrımı korumak önemlidir: Memnon bize kentin adının değiştirildiğini bildirir; bu ad değişikliğinin Hellenistik hükümdarlık ideolojisi çerçevesinde değerlendirilmesi ise tarihsel bağlamdan hareketle yapılan modern bir yorumdur.
Prusias pros Hypio / Prusias ad Hypium
Bithynia coğrafyasında Prusias adını taşıyan başka kentlerin bulunması nedeniyle Konuralp’teki Prusias zamanla coğrafi bir belirleyiciyle tanımlanmıştır. Yunanca kaynak ve yazıtlarda karşılaşılan Προυσιὰς πρὸς τῷ Ὑπίῳ biçimi modern literatürde Prusias pros Hypio şeklinde aktarılırken, Latince kullanım Prusias ad Hypium biçiminde yerleşmiştir.
Buradaki Hypios, kentin yakınındaki akarsuyun antik adıdır. Böylece kent, kabaca “Hypios kıyısındaki / yanındaki Prusias” anlamına gelen bir adlandırmayla diğer Prusias kentlerinden ayrılmıştır.
Roma dönemine ait epigrafik belgeler bu kent kimliğinin en önemli doğrudan kaynaklarını oluşturur. Walter Ameling tarafından yayımlanan Die Inschriften von Prusias ad Hypium corpusunda bir araya getirilen yazıtlar, kentin yurttaşlarını, yöneticilerini, agonistik faaliyetlerini, imparatorluk kültünü ve kamusal kurumlarını belgelemektedir (Ameling, 1985).
Bu nedenle Prusias ad Hypium, modern arkeoloji literatürünün antik kente sonradan verdiği bir isim değildir. Kentin antik kimliğinin yazılı ve epigrafik kaynaklarla belgelenebilen tarihsel adlandırmalarından biridir.
Doğu Roma (Bizans) Döneminde Prusias Adının Devamı
Konuralp’in isim tarihinde en fazla dikkat gerektiren dönemlerden biri Bizans çağıdır. Çünkü modern anlatılarda Roma dönemindeki Prusias ad Hypium adından doğrudan Osmanlı dönemindeki Üskübü adına geçilmesi, aradaki uzun tarihsel dönemi görünmez hâle getirmektedir.
Geç Antik Çağ’da Prusias, Honorias eyaletinin kentlerinden biri ve aynı zamanda bir piskoposluk merkeziydi. Kilise teşkilatı içinde Claudiopolis metropolitliğine bağlı Prusias piskoposluğu olarak kaydedilmesi, kent adının Roma siyasal hâkimiyetinin sona ermesinden sonra da kullanılmaya devam ettiğini göstermektedir (Notitiae Episcopatuum; Darrouzès, 1981).
Prusias piskoposlarının ekümenik konsillerde görülmesi bu sürekliliği daha erken tarihlerden itibaren izlemeyi mümkün kılar. Kentin piskoposu Georgios’un 325 İznik Konsili’nde, Olympios’un ise 451 Khalkedon Konsili’nde yer aldığı bilinmektedir.
Bu kayıtların gösterdiği önemli nokta şudur: Prusias adı Roma döneminin sona ermesiyle ortadan kalkmamıştır. Kent, Hristiyanlaşmış Geç Antik ve Bizans dünyasında da Prusias/Prousias adıyla tanımlanmaya devam etmiştir.
Dolayısıyla Konuralp’in isim kronolojisinde;
Prusias ad Hypium → Üskübü
şeklinde doğrudan bir geçiş kurmak yerine,
Prusias ad Hypium → Bizans Prousias/Prusias → ? → Üskübü
şeklinde henüz bütünüyle açıklanamamış bir geçiş sürecinden söz etmek daha doğrudur.
Bu soru işareti özellikle önemlidir. Çünkü Üskübü adının ilk belgelenebilir kullanım tarihi ile Prusias adının son belgelenebilir kullanım tarihi arasındaki dönem, Konuralp toponimisinin bugün için en önemli araştırma alanlarından biridir.
Osmanlı Döneminde Konrapa
Bölgenin XIV. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı hâkimiyetine girmesiyle birlikte kaynaklarda Konrapa - Konurapa adı ortaya çıkar. Konrapa adı geleneksel olarak bölgenin fethiyle ilişkilendirilen Konur Alp ile bağlantılı kabul edilmektedir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken temel mesele, Konrapa’nın her zaman yalnızca bugünkü Konuralp yerleşimini ifade etmemesidir.
Osmanlı tahrir kayıtlarını inceleyen Kenan Ziya Taş, şu ifadeyi kullanmaktadır:
“Konrapa merkezinin, Tahrir Defterleri’ndeki ifadeyle Nefs-i Konrapa’nın bir diğer adı da Üskübü’dür” (Taş, 2020, s. 1257).
Bu kayıt, Konrapa ile Üskübü arasındaki ilişkinin anlaşılması bakımından son derece önemlidir. Konrapa bir idarî bölgenin, yani nahiyenin adı olarak kullanılırken, Üskübü bu idarî alanın merkezindeki yerleşmenin adı olarak karşımıza çıkmaktadır.
Dolayısıyla Osmanlı kaynaklarında görülen Konrapa ile Üskübü adlarını bütünüyle eş anlamlı kabul etmek yerine, belgelerin tarihine ve idarî bağlamına göre değerlendirmek gerekir.
Üskübü / Üskübî
Osmanlı döneminde tarihî yerleşim merkezinin en kalıcı adlarından biri Üskübü olmuştur. Osmanlı belgelerinde Üskübî biçimine de rastlanmaktadır.
Düzce tarihine ilişkin Osmanlı kayıtları, bugünkü Düzce kent merkezinin yükselişinden önce bölgenin önemli merkezlerinden birinin Üskübü olduğunu göstermektedir. XIX. yüzyılda Düzce’nin giderek gelişmesiyle idarî ve ekonomik ağırlık ovadaki yeni merkeze kayarken Üskübü eski tarihî merkez olma niteliğini sürdürmüştür.
1519’da Osmanlı kâtibi, Konurapa merkezinin Üskübü diye de bilindiğini açıklama ihtiyacı duyuyor. Halil İnalcık’ın 2020 tarihli Konur Alp çalışmasında aktardığı mufassal tahrir kaydında; BOA, TD 51, s. 114’te şu ifade bulunuyor:
“Nefs-i Konurapa, Üskübü dahi derler.”
“Konurapa’nın merkezi/kasabası; Üskübü de derler.”
Aynı kayıtta Nefs-i Konurapa’nın Bali Çelebi veled-i Timurtaş’ın zeameti olduğu da belirtiliyor.
Aynı TD 51’de; Kenan Ziya Taş’ın yayımladığı defter görüntüsü ve transkripsiyonunda suyun kaynağı anlatılırken ifade;
“kasaba-i Üskübü’nün yukarusında bir dağ içinde Yapaoluk dimekle ma’rûf yerden…”
Devamında suyun Üskübü kasabasına, değirmenlerine, hamamlarına ve sebze bahçelerine aktığı anlatılıyor. II. Bayezid döneminde verilmiş bir hükmü anlatıyor. Dolayısıyla TD 51’in 1519’da kaydettiği olayın geçmişi 1481–1512 arasına uzanıyor. Metindeki tarih okumasını ayrıca özgün defter görüntüsünden doğrulamamız gerekir; fakat anlatının II. Bayezid’e referans verdiği açık. Üskübü adını yalnızca 1519’a değil, en azından II. Bayezid devrindeki bir idarî hafızaya kadar geri götürebiliyoruz.
Bununla birlikte Üskübü adının etimolojisi henüz kesin biçimde açıklanmış değildir.
Adın Bizans dönemindeki piskoposluk geçmişiyle veya Yunanca skopē / skopos gibi gözetleme ve bakışla ilişkili kelimelerle bağlantılı olabileceğine yönelik açıklamalar bulunmaktadır. Ancak ses benzerliği tek başına etimolojik kanıt değildir. Bir adın bu kökten geldiğinin kabul edilebilmesi için ara dönem yazımları, tarihsel fonetik dönüşüm ve mümkünse Bizans–erken Osmanlı belge zinciriyle desteklenmesi gerekir.
Bu nedenle mevcut verilerle “Üskübü şu kelimeden türemiştir” şeklinde kesin bir hüküm vermek yerine, adın kökenini açık bir araştırma problemi olarak bırakmak daha doğru görünmektedir.
Daha önemli soru şudur:
Bizans kaynaklarında Prusias/Prousias olarak yaşamaya devam eden yerleşim, hangi tarihte ve hangi tarihsel koşullar altında Üskübü olarak adlandırılmaya başlanmıştır?
Bu sorunun cevabı, yalnızca bir kelimenin kökenini değil, antik ve Bizans kentinden Osmanlı kasabasına geçişin niteliğini de açıklayabilir.
1954: Yerleşmenin adı Üskübü → Üskübü Belediyesi kuruluyor.
1954–1960’lar: Belediye Üskübü adıyla var.
Yer adlarının değiştirilmesi süreci: 2690 ve 3427 sayılı kararlar kapsamında Üskübü adı Konuralp yapılıyor.
1967: Resmî belediyeler yayınında değişiklik artık “Konuralp / eski adı Üskübü” olarak kayıtlı.
Kasaba: Yerel Sözlü Belleğin Adı
Konuralp için yakın dönem kaynaklarında ve yerel kullanımda karşılaşılan bir diğer ifade Kasabadır.
“Kasaba”, Kieros veya Prusias gibi özgün bir antik toponim değildir. Osmanlı-Türk yerleşim terminolojisinde belirli büyüklük ve işlevdeki yerleşmeleri ifade eden genel bir sözcüktür. Buna rağmen Üskübü/Konuralp için yerel kullanımda kalıcı hâle gelmesi, sözcüğe özel bir toplumsal anlam kazandırmıştır.
Bu nedenle Kasaba’yı resmî isim kronolojisine doğrudan eklemek yerine yerel bellekte kullanılan bir mekân adı olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Konuralp
Yerleşimin günümüzdeki Konuralp adı, bölgenin Osmanlı fethiyle ilişkilendirilen Konur Alp’in adını yeniden görünür hâle getirmektedir.
Burada dikkate değer bir tarihsel devamlılık vardır. Osmanlı idarî coğrafyasında karşılaşılan Konrapa adı ile modern Konuralp adı aynı tarihsel şahsiyete gönderme yapmaktadır. Ancak bunlar aynı dönemde ve aynı idarî anlamda kullanılan adlar değildir.
Bu nedenle Konuralp adı, yalnızca Üskübü’nün yerine geçirilmiş modern bir yer adı olarak değil, bölgenin Osmanlı kuruluş dönemi hafızasının modern toponimi içinde yeniden kurulması olarak da değerlendirilebilir.
Adların Ardındaki Kent
Konuralp’in yaklaşık iki bin yılı aşan yazılı tarihinde karşılaşılan adlar yan yana getirildiğinde, basit bir isim değişikliğinden çok daha karmaşık bir tarihsel süreç ortaya çıkar:
Kieros / Cierus → Prusias → Prusias pros Hypio / Prusias ad Hypium → Prousias / Prusias → Konrapa ve Üskübü / Üskübî → Konuralp
Ancak bu diziyi kesintisiz ve kesin bir kronoloji olarak okumamak gerekir. Özellikle Bizans Prusias’ından Osmanlı Üskübü’süne geçiş henüz açıklanmaya muhtaçtır; Konrapa ise belirli dönemlerde yalnızca kentin değil daha geniş bir idarî coğrafyanın adıdır.
Buna karşılık isimlerin tarihsel anlamları oldukça açıktır. Kieros, kentin bilinen en eski geçmişini ve doğal coğrafyayla ilişkisini; Prusias, Bithynia Krallığı’nın siyasal hâkimiyetini; Prusias ad Hypium, kentin Hypios çevresindeki coğrafi kimliğini; Bizans dönemindeki Prousias, antik kentin Hristiyanlık çağındaki sürekliliğini; Konrapa, Osmanlı idarî coğrafyasını ve fetih hafızasını; Üskübü, Osmanlı ve yakın dönem kasabasını; Konuralp ise bu uzun tarihsel geçmişin modern yer adındaki son katmanını temsil etmektedir.
Bu bakımdan Konuralp’in tarih boyunca taşıdığı adlar, birbirini silerek ortadan kaldıran isimler değildir. Her biri aynı coğrafyada farklı bir dönemin bıraktığı tarihsel izdir. Bugünkü Konuralp adı altında Kieros’un, Prusias’ın, Bizans Prousias’ının, Konrapa’nın ve Üskübü’nün belleği üst üste yaşamaya devam etmektedir.
Zerrin Avan
Kaynakça
Ameling, W. (1985). Die Inschriften von Prusias ad Hypium. Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien, Bd. 27. Bonn.
Darrouzès, J. (1981). Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae. Paris.
Memnon. History of Heracleia. FGrHist 434; Photios, Bibliotheca, Codex 224.
Taş, K. Z. (2020). “Osmanlı Çeltik Üretim Sahası Olarak Konrapa ya da ‘Osmanlı Sarayının Nadidesi Konuralp Pirinci’.” Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(44), 1253–1268.
Zeyrek, T. H. & Baran Çelik, G. (2005). Prusias ad Hypium (Kieros): Anadolu’nun Kuzeybatısında Antik Bir Kent (Konuralp/Üskübü). İstanbul: Ege Yayınları.
Özlü, Z. (2008). Batı Karadeniz’de Antik Bir Osmanlı Kenti: Prusias ad Hypium, Üskübü (Konuralp).
Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae, Prusias piskoposluğuna ilişkin kayıtlar.
Yorumlar