Konuralp Evlerine Turgut Cansever’in Düşüncesiyle Bakmak: Koruma, Ölçek ve Yaşayan Doku
Güncelleme tarihi: 15 Eki
Yazan: Sanat Tarihçisi Zerrin Avan
Konuralp’in geleneksel evlerini korumak yalnızca eski yapıların cephelerini onarmak anlamına gelmez. Evlerin sokakla, bahçeyle, komşulukla ve gündelik yaşamla kurduğu ilişki de bu mirasın parçasıdır. Turgut Cansever’in geleneksel yerleşimlere ilişkin düşünceleri, Konuralp evlerine bu açıdan yeniden bakmak için verimli bir karşılaştırma alanı sunuyor.
Konuralp evlerinde aslında neyi koruyoruz?
Konuralp’in geleneksel evleri bugün yerleşimin Osmanlı ve yakın dönem tarihini görünür kılan önemli yapılardır. Ancak bu evlere yalnızca;
cephe, çıkma, pencere, ahşap, taş ve çatı
üzerinden baktığımızda yapının yalnızca fiziksel tarafını görüyoruz. Oysa bir ev aynı zamanda bir yaşam biçiminin mekânsal karşılığıdır.
Bahçeye nasıl açıldığı, sokağa nasıl yaklaştığı,
komşu yapıyla nasıl ilişki kurduğu, özel ve ortak alanı nasıl ayırdığı ve zaman içinde nasıl değiştiği de önemlidir.
Konuralp evlerinin korunması meselesini bu nedenle tek tek yapıların restorasyonundan daha geniş bir ölçekte düşünmek gerekir.
Turgut Cansever neden burada önemli?
Turgut Cansever’in Konuralp evleri üzerine doğrudan bir çalışması bulunmamaktadır.
Bu nedenle onu Konuralp’in tarihsel mimarisinin kaynağı veya açıklayıcısı olarak kullanmak doğru olmaz.
Fakat Cansever’in geleneksel ev ve kent dokusuna yaklaşımı, bugün Konuralp’teki koruma sorunlarını düşünmek için önemli sorular ortaya çıkarır.
Cansever için geleneksel kent dokusunun değeri yalnızca biçimsel özelliklerinden kaynaklanmaz.
Yapı;
insan ölçeği, sokak, komşuluk, yerel malzeme, topografya ve gündelik yaşam ile birlikte anlam kazanır. Bu yaklaşım Konuralp açısından önemli bir soruya dönüşür:
Bir geleneksel evi korurken yalnızca binayı mı, yoksa o binayı anlamlı kılan çevreyi de mi korumalıyız?
Ev tek başına korunabilir mi?
Konuralp’te geleneksel bir evin restore edilmesi kuşkusuz değerlidir. Fakat evin çevresindeki; bahçe, sokak, parsel düzeni, komşu yapılar ve yerleşim ölçeği değiştiğinde, yapının tarihsel anlamının bir bölümü kaybolabilir. Bu nedenle koruma yalnızca yapının fiziksel ömrünü uzatma meselesi değildir. Bir evin tarihsel çevresinden kopmadan yaşayabilmesi de önemlidir.
Cansever’in mimarlığında sık karşılaşılan yapı ile çevreyi birlikte düşünme yaklaşımı, Konuralp açısından burada anlam kazanır.
Demir Tatil Köyü bize neden bir karşılaştırma sunuyor?
Cansever’in Bodrum’daki Demir Tatil Köyü, geleneksel mimarinin biçimlerini doğrudan kopyalamadan yerel malzeme, topografya ve insan ölçeğiyle ilişki kurmaya çalışan bir yerleşim örneğidir.
Proje Turgut Cansever, Emine Öğün, Mehmet Öğün ve Feyza Cansever tarafından tasarlanmış; ilk aşaması 1987’de tamamlanmıştır. Yapılar 1–3 kat arasında değişir ve her birinin cephe düzeni farklılaştırılarak tekdüze bir yerleşimden kaçınılmıştır. Proje 1990–1992 Ağa Han Mimarlık Ödülü döngüsünde ödüllendirilmiştir. (Aga Khan Development Network)
Burada Konuralp açısından değerli olan Demir Tatil Köyü’nün biçimini örnek almak değildir.
Asıl önemli olan yaklaşımdır:
Yerel olanı taklit etmeden onun ölçeği ve çevreyle kurduğu ilişki sürdürülebilir mi?
Bu soru, geleneksel dokuların korunmasında hâlâ günceldir.
Eskiyi taklit etmek korumak mıdır?
Geleneksel mimari söz konusu olduğunda en kolay çözümlerden biri “eski görünümlü” yeni yapılar üretmektir.
Ahşap görünümlü cepheler, dekoratif çıkmalar, geleneksel olduğu düşünülen renkler ve geçmiş üslupları çağrıştıran mimari ayrıntılar bir yerleşime tarihî görünüm kazandırabilir. Fakat tarihî görünmek ile tarihî dokuyu korumak aynı şey değildir.
Konuralp açısından da asıl mesele budur.
Geleneksel evlerin yanında yeni yapılacak bir bina mutlaka eski bir Türk evini taklit etmek zorunda değildir.
Ama;
yüksekliği, parsel içindeki konumu, sokakla ilişkisi, malzemesi ve çevredeki yapılarla kurduğu ölçek tarihî dokuyu dikkate alabilir. Cansever’in projeleri bu açıdan önemli bir karşılaştırma sunar: geçmişi kopyalamak yerine, geçmişten gelen mekânsal ilişkinin çağdaş koşullarda yeniden kurulabileceğini düşündürür.
Ahmet Ertegün Evi: Yeni ile eski yan yana durabilir mi?
Cansever’in Bodrum’daki Ahmet ve Mica Ertegün Evi müdahalesi bu soruyu daha doğrudan ortaya koyar.
1973’te tamamlanan projede mevcut geleneksel Bodrum yapıları korunmuş; yeni ek, eski yapıyı taklit etmek yerine ondan farklı bir mimari dil kullanmıştır. Buna rağmen eski ile yeni arasında ışık, malzeme ve mekânsal ilişki üzerinden bir bütünlük kurulmuştur.
Proje 1978–1980 Ağa Han Mimarlık Ödülü döngüsünde ödüllendirilmiştir. (Aga Khan Development Network)
Konuralp açısından bunun düşündürdüğü soru önemlidir:
Tarihî bir yapının çevresine yapılan her yeni müdahalenin eski görünmesi mi gerekir, yoksa yeni yapı kendi dönemini belli ederken tarihî çevreye saygılı olabilir mi?
Koruma tartışmasının önemli meselelerinden biri budur.
Konuralp evleri yalnızca “Türk evi” midir?
Konuralp’teki geleneksel konutları yalnızca genel bir “Türk evi” kategorisi içerisinde değerlendirmek de yeterli değildir.
Asıl araştırılması gereken, bu evlerin Konuralp’e özgü özellikleridir.
Hangi malzemeler kullanılmıştır?
Evler parsellerine nasıl yerleştirilmiştir?
Bahçelerin işlevi nedir?
Tarım ve üretim ev düzenini nasıl etkilemiştir?
Alt ve üst katların kullanımı nasıl değişmiştir?
Sokakla ev arasındaki ilişki nasıl kurulmuştur?
Zaman içerisinde hangi bölümler eklenmiş veya dönüştürülmüştür?
Bu sorular cevaplandığında “Konuralp evi” genel bir mimari tipin örneği olmaktan çıkar ve yerel yaşam tarihinin belgesine dönüşür.
Evi anlamak için yaşamı anlamak gerekir
Geleneksel evleri anlamanın en önemli yollarından biri onları kullanan insanların yaşam biçimlerini araştırmaktır.
Konuralp’te;
tarımsal üretim, pirinç, yiyeceklerin hazırlanması ve saklanması, aile yapısı, misafirlik, komşuluk, mevsimsel yaşam ve ev içi üretim konutun kullanım biçimini etkilemiş olmalıdır.
Bu nedenle ev tarihini yalnızca mimari plan üzerinden değil, gündelik yaşam üzerinden de araştırmak gerekir.
Örneğin Yufkalı Konuralp Pilavı yalnızca gastronomik bir unsur değildir. Bir yemeğin; nerede hazırlandığı,
hangi zamanlarda yapıldığı, kimlerin birlikte çalıştığı ve hangi toplumsal ortamda tüketildiği, ev ve mahalle yaşamının anlaşılmasına da katkıda bulunabilir. Bu nedenle Konuralp evleri ile yerel yemek kültürü birbirinden bütünüyle bağımsız araştırma alanları değildir.
Restorasyon yapıyı kurtarmaya yetiyor mu?
Bir geleneksel ev restore edilebilir. Fakat kullanılmadığında yeniden bozulabilir.
Çevresindeki tarihî dokudan kopabilir.
Turistik bir dekor hâline gelebilir.
Ya da özgün işlevinden bütünüyle uzaklaşabilir.
Bu nedenle koruma açısından daha zor soru şudur:
Restorasyondan sonra yapı nasıl yaşayacak?
Konut olarak mı?
Kamusal bir işlevle mi?
Kültürel üretim alanı olarak mı?
Konaklama amacıyla mı?
Yoksa yalnızca ziyaret edilen bir tarihî yapı olarak mı?
Bu seçimlerin her biri yapının geleceğini farklı biçimde etkiler.
Konuralp’in asıl korunması gereken ölçeği ne?
Konuralp’teki geleneksel evleri tek tek korumak önemli olmakla birlikte, yerleşimin esas değeri yapıların birlikte oluşturduğu çevrede olabilir.
Bir ev, yanındaki bahçe, karşısındaki yapı, sokağın genişliği, topografya ve uzaktaki diğer tarihsel katmanlarla birlikte bir bütünün parçasıdır. Konuralp’te bu mesele daha da önemlidir. Çünkü geleneksel Osmanlı ve yakın dönem evleri, aynı coğrafyada antik Prusias ad Hypium’un kalıntıları ve bugünkü yerleşimle yan yana bulunmaktadır. Dolayısıyla burada korunması gereken yalnızca “geleneksel ev” değildir.
Farklı dönemlerin aynı yerleşimde kurduğu ilişki de kültürel mirasın parçasıdır.
Geçmişi dondurmak mı, yaşatmak mı?
Cansever’in düşüncesini Konuralp açısından değerli kılan nokta burada ortaya çıkar.
Geçmişi korumak, bir yerleşimi belirli bir tarihsel anda dondurmak anlamına gelmek zorunda değildir.
Kent yaşamaya devam eder. Yeni ihtiyaçlar ortaya çıkar. Yeni yapılar yapılır. Evlerin kullanıcıları değişir.
Asıl mesele değişimi engellemek değil, değişimin tarihsel dokuyu yok etmeden gerçekleşmesini sağlayabilmektir.
Konuralp açısından bu soru giderek daha önemli hâle geliyor. Çünkü arkeolojik alanların görünürlüğü artarken, geleneksel yerleşim dokusunun aynı ölçüde dikkate alınmaması çok katmanlı kentin yalnızca belirli bir döneminin öne çıkarılmasına yol açabilir.
Konuralp’te hangi geçmişi koruyoruz?
Konuralp’te Roma tiyatrosunu korumak önemlidir. Geleneksel evleri korumak da önemlidir. Yerel üretim biçimlerini sürdürmek de.
Fakat bunlar birbirinden kopuk koruma alanları değildir.
Aynı yerleşimin farklı zamanlarını temsil ederler. Bu nedenle Konuralp’in geleceği açısından asıl soru şudur:
Antik kent, geleneksel evler ve yaşayan bugünkü yerleşim birbirini dışlamadan birlikte korunabilir mi?
Turgut Cansever’in mimarlığı bu sorunun doğrudan cevabını vermez. Zaten Konuralp için hazır bir çözüm de sunmaz. Fakat önemli bir ilkeyi hatırlatır:
Yapıyı çevresinden, insanı yaşadığı mekândan ve geçmişi bugünden koparmadan düşünmek.
Konuralp evlerine bugün yeniden baktığımızda belki de en fazla ihtiyaç duyduğumuz yaklaşım budur.
Çünkü korunması gereken yalnızca eski evlerin duvarları değil;
o evleri anlamlı kılan sokak, bahçe, ölçek, yaşam ve yerel hafızadır.
Zerrin Avan
Sanat Tarihçisi
Kaynakça
Cansever, Turgut. Kubbeyi Yere Koymamak. İstanbul.
Cansever, Turgut. Şehir ve Mimarlık Üzerine Düşünceler.
Eldem, Sedad Hakkı. Türk Evi Plan Tipleri. İstanbul, 1954.
Bektaş, Cengiz. Türk Evi. İstanbul, 1996.
Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul, 2010.
Aga Khan Trust for Culture. “Ertegün House.” Award Cycle: 1978–1980; completed 1973. (Aga Khan Development Network)
Aga Khan Trust for Culture. “Turkish Historical Society.” Award Cycle: 1978–1980; Turgut Cansever ve Ertur Yener; completed 1966. (Aga Khan Development Network)
Aga Khan Trust for Culture. “Demir Holiday Village.” Award Cycle: 1990–1992; completed 1987. (Aga Khan Development Network)
Yorumlar